Dinh dưỡng cho người xơ gan không phải chuyện phụ. Nhiều người khi nhắc đến xơ gan thường nghĩ ngay đến men gan, bilirubin, albumin, tiểu cầu, báng bụng, giãn tĩnh mạch thực quản, xuất huyết tiêu hóa hoặc nguy cơ ung thư gan. Nhưng có một vấn đề âm thầm hơn, ít được hỏi kỹ hơn, mà lại ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe người bệnh: suy dinh dưỡng và mất cơ.
Gan vốn là một “nhà máy xử lý dinh dưỡng” của cơ thể. Nó tham gia chuyển hóa đường, đạm, mỡ, vitamin, khoáng chất và nhiều chất cần thiết cho sự sống. Khi gan bị tổn thương kéo dài do viêm gan B, viêm gan C, rượu, gan nhiễm mỡ hoặc các nguyên nhân khác, mô gan dần bị thay thế bởi mô xơ. Gan trở nên cứng hơn, cấu trúc bị biến dạng, chức năng xử lý dinh dưỡng cũng kém đi.
Từ đó, người bệnh rất dễ rơi vào một vòng xoắn khó chịu: gan yếu làm ăn kém và hấp thu kém; ăn kém làm suy dinh dưỡng; suy dinh dưỡng làm mất cơ, giảm miễn dịch, tăng biến chứng; biến chứng lại khiến gan và toàn cơ thể yếu hơn.
Nói ngắn gọn: xơ gan không chỉ làm gan cứng lại. Nó còn có thể làm cả cơ thể “mòn” dần. Rất âm thầm, rất dai dẳng, và tất nhiên là chẳng lịch sự báo trước.
Vì sao người xơ gan dễ suy dinh dưỡng?
Người xơ gan dễ suy dinh dưỡng vì nhiều lý do cùng lúc. Không phải chỉ vì “ăn ít”.
Trước hết là ăn không ngon. Nhiều bệnh nhân xơ gan thường chán ăn, buồn nôn, đầy bụng, nhanh no. Nếu có báng bụng, dạ dày bị chèn ép, người bệnh chỉ ăn một chút đã thấy tức. Nếu có tăng áp lực tĩnh mạch cửa, đường tiêu hóa có thể bị phù nề, ứ máu, tiêu hóa chậm hơn. Bữa ăn từ chuyện rất bình thường bỗng trở thành một việc khó nhằn. Cơ thể cần năng lượng, nhưng miệng và bụng lại không hợp tác. Đúng là một cuộc họp nội bộ thất bại.
Thứ hai là hấp thu kém. Gan và hệ mật có vai trò quan trọng trong tiêu hóa, đặc biệt là tiêu hóa chất béo và hấp thu các vitamin tan trong dầu như vitamin A, D, E, K. Khi gan bệnh nặng, quá trình tiêu hóa và hấp thu bị ảnh hưởng. Người bệnh có thể ăn vào nhưng cơ thể không lấy được đủ chất cần thiết.
Thứ ba là tiêu hao năng lượng nhiều hơn. Người xơ gan có thể rơi vào trạng thái tăng chuyển hóa. Khi có biến chứng như nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa, báng bụng nhiều hoặc bệnh não gan, cơ thể càng tiêu hao mạnh hơn. Lúc đó, nếu ăn không đủ, cơ thể sẽ lấy năng lượng từ chính mỡ và cơ của mình.
Thứ tư là mất chất dinh dưỡng. Ở người có báng bụng, đặc biệt khi phải chọc tháo báng lượng lớn, một phần protein có thể mất theo dịch báng. Nếu tình trạng này lặp lại trong khi khẩu phần ăn không đủ, người bệnh càng dễ thiếu đạm, giảm albumin, phù, mệt và yếu cơ.
Thứ năm là gan mất khả năng điều phối dự trữ năng lượng. Bình thường, gan dự trữ glycogen để giúp cơ thể vượt qua thời gian nhịn ăn, nhất là ban đêm. Nhưng ở người xơ gan, kho dự trữ này giảm. Chỉ sau một đêm không ăn, cơ thể đã có thể chuyển sang phá cơ để lấy năng lượng. Với người khỏe, nhịn qua đêm là bình thường. Với người xơ gan, đó có thể là một ca “ăn cơ” âm thầm.
Suy dinh dưỡng làm điều trị xơ gan kém hiệu quả thế nào?
Suy dinh dưỡng không chỉ làm người bệnh gầy đi. Nó làm người bệnh yếu đi từ bên trong.
Người xơ gan suy dinh dưỡng dễ bị mất cơ, hay còn gọi là sarcopenia. Mất cơ khiến người bệnh đi lại kém, dễ mệt, dễ té ngã, giảm khả năng chịu đựng điều trị và hồi phục chậm sau các biến cố như nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa hoặc can thiệp y khoa.
Cơ còn có vai trò hỗ trợ chuyển hóa amoniac. Khi cơ mất đi, khả năng hỗ trợ xử lý amoniac giảm, bệnh não gan có thể dễ xuất hiện hoặc khó kiểm soát hơn. Vì vậy, mất cơ không chỉ là chuyện nhìn tay chân nhỏ lại. Nó liên quan trực tiếp đến chức năng sống của người bệnh xơ gan.
Suy dinh dưỡng cũng làm hệ miễn dịch yếu hơn. Người bệnh dễ nhiễm trùng hơn, đặc biệt là nhiễm trùng dịch báng, viêm phổi, nhiễm trùng tiết niệu hoặc nhiễm trùng huyết. Với người xơ gan, một đợt nhiễm trùng không phải chuyện nhỏ. Nó có thể làm bệnh chuyển từ ổn định sang mất bù rất nhanh.
Nói cách khác, dinh dưỡng không phải phần “ăn uống cho vui”. Nó là một phần của điều trị.
Làm sao nhận biết người xơ gan bị suy dinh dưỡng?
Nhận biết suy dinh dưỡng ở người xơ gan khó hơn người bình thường, vì cân nặng có thể bị đánh lừa bởi báng bụng và phù chân.
Một người bụng to vì báng, chân phù, cân nặng không giảm nhiều, nhưng cơ tay và cơ đùi đã teo đi. Nhìn cân thì tưởng “vẫn ổn”, nhưng thực ra cơ thể đang mất cơ. Cái cân lúc này cũng biết lừa người. Không ngờ một vật vô tri mà cũng tham gia vào bi kịch.
Người bệnh và gia đình nên chú ý các dấu hiệu sau:
Ăn ít hơn trước, chán ăn kéo dài.
Nhanh no, đầy bụng, buồn nôn.
Thắt lưng rộng ra, quần áo lỏng hơn.
Cánh tay nhỏ lại, đùi teo, mông lép.
Đi lại yếu hơn, leo cầu thang khó hơn.
Cầm nắm yếu, dễ mỏi.
Sụt cân sau khi đã trừ phù và báng.
Mệt nhiều, giảm vận động.
Trong phòng khám, bác sĩ có thể đánh giá bằng cân nặng đã hiệu chỉnh theo báng và phù, chỉ số BMI, vòng cánh tay, nếp gấp da, lực bóp tay, xét nghiệm albumin, prealbumin, transferrin hoặc các công cụ sàng lọc dinh dưỡng chuyên biệt.
Một số trường hợp có thể dùng CT hoặc MRI để đánh giá khối cơ, nhất là khi người bệnh đã có hình ảnh học bụng. Đo diện tích cơ ở ngang mức đốt sống thắt lưng L3 là một phương pháp thường được dùng trong nghiên cứu và thực hành chuyên sâu để đánh giá mất cơ.
Người xơ gan nên ăn bao nhiêu?
Nhu cầu dinh dưỡng của người xơ gan cần được cá thể hóa. Không thể lấy một thực đơn chung áp cho tất cả, vì mỗi người khác nhau về cân nặng khô, mức độ báng, phù, chức năng gan, bệnh não gan, chức năng thận, đái tháo đường, thể trạng và khả năng ăn uống.
Tuy vậy, về nguyên tắc chung, người xơ gan thường cần đủ năng lượng và đủ đạm. Với người có suy dinh dưỡng, nhiều khuyến cáo thường đề nghị khoảng 25–35 kcal/kg/ngày và 1,0–1,5 g protein/kg/ngày, tùy tình trạng cụ thể.
Ví dụ, một người khoảng 60 kg có thể cần khoảng 1500–2100 kcal mỗi ngày và khoảng 60–90 g protein mỗi ngày. Đây chỉ là ví dụ để dễ hình dung, không phải toa ăn uống cho mọi bệnh nhân. Vì bệnh nhân có báng, phù, béo phì, bệnh thận hoặc bệnh não gan cần được bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng điều chỉnh riêng.
Nguồn đạm nên ưu tiên thực phẩm dễ dung nạp và giàu giá trị dinh dưỡng như cá, trứng, sữa, thịt nạc, đậu phụ, đậu đỗ. Người bệnh không nên tự ý kiêng đạm quá mức chỉ vì sợ “nặng gan”. Kiêng sai có thể làm mất cơ nhanh hơn. Gan chưa chắc nhẹ đi, nhưng người thì yếu hẳn. Một kiểu “điều trị” nghe rất khổ mà hiệu quả thì đáng nghi.
Vì sao cần chia nhỏ bữa và ăn bữa phụ trước ngủ?
Người xơ gan nên tránh nhịn đói kéo dài. Vì gan giảm dự trữ glycogen, cơ thể dễ chuyển sang phá cơ sau nhiều giờ không ăn, đặc biệt là qua đêm.
Do đó, thay vì chỉ ăn 3 bữa lớn, người bệnh có thể chia thành 5–6 bữa nhỏ trong ngày. Cách này giúp giảm cảm giác đầy bụng, dễ dung nạp hơn và đảm bảo năng lượng đều hơn.
Bữa phụ trước khi ngủ cũng rất quan trọng. Một bữa nhẹ có carbohydrate và một phần đạm phù hợp có thể giúp hạn chế tình trạng cơ thể phải phá cơ để lấy năng lượng trong đêm. Có thể là sữa, sữa chua, bánh mì, cháo, ngũ cốc phù hợp hoặc sản phẩm dinh dưỡng chuyên biệt nếu được bác sĩ khuyên dùng.
Đừng xem bữa phụ trước ngủ là “ăn khuya hại gan” theo kiểu truyền miệng. Với người xơ gan, ăn đúng vào thời điểm này đôi khi lại giúp cơ thể đỡ bị đói kéo dài.
Có nên truyền albumin hoặc truyền đạm để thay ăn không?
Đây là hiểu lầm khá thường gặp.
Albumin truyền tĩnh mạch có vai trò trong một số tình huống cụ thể như chọc tháo báng lượng lớn, nhiễm trùng dịch báng tự phát, hội chứng gan thận hoặc các chỉ định chuyên khoa khác. Nhưng truyền albumin không phải cách “nuôi cơ thể” thay cho ăn uống lâu dài.
Tương tự, truyền đạm hoặc dinh dưỡng tĩnh mạch không nên dùng tùy tiện. Nếu đường tiêu hóa còn hoạt động, ăn bằng miệng hoặc nuôi dưỡng qua đường tiêu hóa thường vẫn được ưu tiên. Dinh dưỡng tĩnh mạch chỉ dành cho những tình huống không thể ăn hoặc không thể nuôi qua đường tiêu hóa, và phải được theo dõi y khoa.
Cơ thể không phải điện thoại hết pin, cắm truyền là đầy. Ước gì đơn giản vậy thì bệnh viện đã đỡ đông, bác sĩ cũng có thêm thời gian uống cà phê trong hòa bình.
Người xơ gan có cần vận động không?
Có, nếu tình trạng bệnh ổn định và bác sĩ cho phép.
Vận động giúp duy trì cơ, cải thiện chuyển hóa, giảm yếu mệt và nâng chất lượng sống. Người bệnh có thể bắt đầu bằng đi bộ chậm, tập thở, thái cực quyền, tập với dây kháng lực nhẹ, bóp bóng, cầm tạ nhẹ hoặc các bài tập phù hợp với thể trạng.
Người bệnh ổn định có thể vận động nhẹ đến vừa, khoảng 3–5 lần mỗi tuần, mỗi lần 20–30 phút nếu chịu được. Nhưng nếu đang báng nhiều, khó thở, sốt, nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa gần đây, lơ mơ, vàng da tăng hoặc mệt kiệt sức, cần đi khám và không tự tập mạnh.
Dinh dưỡng và vận động phải đi cùng nhau. Ăn đủ mà nằm bất động thì cơ khó hồi phục. Tập mà ăn thiếu thì cơ thể lại phá cơ thêm. Hai việc này không nên tách rời.
Những sai lầm thường gặp trong ăn uống của người xơ gan
Sai lầm đầu tiên là kiêng đạm quá mức. Nhiều người chỉ ăn cháo trắng, rau luộc, vài món rất ít năng lượng vì sợ ăn thịt cá làm “nặng gan”. Kết quả là cơ teo, sức giảm, bệnh nhân yếu hơn.
Sai lầm thứ hai là tự uống quá nhiều thực phẩm chức năng. Không ít sản phẩm được quảng cáo là bổ gan, mát gan, thải độc gan nhưng không rõ thành phần, không rõ hiệu quả, thậm chí có nguy cơ gây hại gan hoặc tương tác thuốc.
Sai lầm thứ ba là nhịn ăn để thải độc. Với người xơ gan, nhịn ăn có thể gây hạ đường huyết, mất cơ, mệt nặng hơn. Cơ thể không phải cái bồn cầu mà nghẹt thì thông. Gan xơ càng không cần mấy màn “detox” làm màu.
Sai lầm thứ tư là dùng rượu thuốc. Với xơ gan, rượu là thứ cần tránh nghiêm túc. Rượu thuốc vẫn là rượu. Gắn thêm chữ “thuốc” không làm ethanol hiền hơn.
Sai lầm thứ năm là chỉ lo thuốc mà quên ăn uống. Điều trị xơ gan không chỉ là toa thuốc. Nó còn là kiểm soát nguyên nhân, theo dõi biến chứng, tầm soát ung thư gan, dinh dưỡng và vận động.
Khi nào cần gặp chuyên gia dinh dưỡng?
Người xơ gan nên được tư vấn dinh dưỡng nếu có một trong các tình huống:
Ăn uống kém kéo dài.
Sụt cân hoặc teo cơ rõ.
Báng bụng, phù chân làm khó ăn.
Albumin thấp hoặc nghi suy dinh dưỡng.
Bệnh não gan tái diễn.
Sau nhập viện vì nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa hoặc chọc tháo báng.
Chuẩn bị phẫu thuật, can thiệp hoặc điều trị ung thư gan.
Có đái tháo đường, bệnh thận, béo phì hoặc gan nhiễm mỡ đi kèm.
Một kế hoạch dinh dưỡng tốt không phải là danh sách cấm dài như sớ. Nó phải giúp người bệnh ăn được, đủ năng lượng, đủ đạm, kiểm soát muối khi cần, duy trì cơ và phù hợp với bệnh nền.
Người xơ gan cần nhớ gì?
Nếu có báng bụng hoặc phù, cần hỏi bác sĩ về lượng muối phù hợp. Nhiều người cần hạn chế muối để kiểm soát dịch, nhưng không nên tự kiêng quá mức đến mức ăn không nổi.
Nếu có bệnh não gan, không nên tự cắt toàn bộ đạm. Cần điều chỉnh loại đạm, lượng đạm, thuốc điều trị và theo dõi cùng bác sĩ.
Nếu có đái tháo đường, cần cân bằng giữa đủ năng lượng và kiểm soát đường huyết. Đừng vì sợ đường mà ăn thiếu toàn bộ.
Nếu có bệnh thận, lượng đạm và điện giải cần được cá thể hóa.
Nếu đang điều trị viêm gan B, viêm gan C hoặc ung thư gan, dinh dưỡng càng cần được chú ý vì cơ thể cần đủ sức để theo đuổi điều trị.
Kết luận
Dinh dưỡng cho người xơ gan là một phần quan trọng của điều trị, không phải chuyện phụ bên lề. Xơ gan làm người bệnh dễ ăn kém, hấp thu kém, tiêu hao nhiều, mất protein và mất cơ. Suy dinh dưỡng lại làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, báng bụng, bệnh não gan, nhập viện và tử vong.
Người xơ gan cần được đánh giá dinh dưỡng sớm, theo dõi mất cơ, ăn đủ năng lượng và đạm theo hướng dẫn, chia nhỏ bữa, có bữa phụ trước ngủ và vận động phù hợp nếu tình trạng cho phép.
Điều quan trọng là không tự kiêng quá mức, không tự truyền đạm, không tự uống thực phẩm chức năng vô tội vạ và không bỏ qua điều trị nguyên nhân như viêm gan B, viêm gan C, rượu hoặc gan nhiễm mỡ.
Gan đã cứng rồi. Việc của chúng ta là đừng để dinh dưỡng cũng cứng nhắc theo. Một bữa ăn đúng, một lần tập nhẹ đúng, một lần tái khám đúng có thể không hào nhoáng, nhưng với người xơ gan, đó là những viên gạch thật sự để giữ cơ thể đứng vững lâu hơn.
Tài liệu tham khảo gợi ý
ESPEN guideline on clinical nutrition in liver disease. Clinical Nutrition. 2019.
ESPEN practical guideline: Clinical nutrition in liver disease. 2020.
Chinese consensus on clinical diagnosis and treatment of liver cirrhosis.
