Xét nghiệm chức năng gan là một trong những nhóm xét nghiệm rất thường gặp khi đi khám sức khỏe, theo dõi viêm gan B, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc nghi ngờ bệnh gan mật. Nhưng càng phổ biến, nó càng dễ bị hiểu sai.

Nhiều người chỉ nhìn ALT, AST rồi kết luận “gan tốt” hoặc “gan hỏng”. Có người thấy GGT tăng liền đổ hết cho rượu. Có người thấy AFP tăng là mất ngủ vì nghĩ ngay đến ung thư gan. Ngược lại, có người AFP bình thường thì yên tâm tuyệt đối rằng mình không thể có ung thư gan. Đời sống xét nghiệm đúng là một vở hài nhỏ, chỉ tiếc hậu quả đôi khi không hài.

Thực tế, xét nghiệm gan gồm nhiều nhóm: men gan phản ánh tổn thương tế bào gan, bilirubin phản ánh chuyển hóa mật và vàng da, ALP/GGT gợi ý ứ mật hoặc tổn thương đường mật, albumin và đông máu phản ánh khả năng tổng hợp của gan, còn AFP là dấu ấn hỗ trợ theo dõi ung thư gan ở nhóm nguy cơ cao. Các xét nghiệm máu về gan giúp sàng lọc bệnh gan, đánh giá mức độ và tiến triển bệnh, cũng như theo dõi đáp ứng điều trị.

Xét nghiệm chức năng gan gồm những nhóm nào?

Một bảng xét nghiệm gan thường không chỉ có một chỉ số. Thông thường, bác sĩ sẽ nhìn theo từng nhóm.

Nhóm thứ nhất là men gan, gồm ALT và AST. Đây là hai men thường tăng khi tế bào gan bị tổn thương. ALT thường đặc hiệu cho gan hơn, trong khi AST cũng có thể gặp ở cơ, tim và một số mô khác.

Nhóm thứ hai là men liên quan đường mật, gồm ALP và GGT. Khi ALP và GGT tăng nổi bật, bác sĩ thường nghĩ đến kiểu tổn thương ứ mật hoặc bệnh lý đường mật, bên cạnh các nguyên nhân khác. NHS Specialist Pharmacy Service ghi nhận ALP tăng kèm GGT tăng có thể gợi ý ứ mật, trong khi ALP cũng có thể tăng do nguồn gốc ngoài gan như xương.

Nhóm thứ ba là bilirubin, gồm bilirubin toàn phần, trực tiếp và gián tiếp. Bilirubin tăng có thể gây vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu. Nguyên nhân có thể đến từ tan máu, tổn thương tế bào gan hoặc tắc mật.

Nhóm thứ tư là khả năng tổng hợp của gan, gồm albumin và thời gian prothrombin/INR. Albumin là protein do gan tổng hợp; khi gan suy mạn, albumin có thể giảm. PT/INR kéo dài có thể cho thấy gan giảm tổng hợp các yếu tố đông máu. British Society of Gastroenterology ghi nhận PT và INR được dùng để đánh giá chức năng gan vì các protein liên quan được gan tổng hợp.

Nhóm thứ năm là dấu ấn khối u, thường gặp nhất là AFP. AFP có thể hỗ trợ tầm soát và theo dõi ung thư gan ở người nguy cơ cao, nhưng không thể đứng một mình để chẩn đoán.

ALP và GGT tăng nói lên điều gì?

ALP và GGT là hai chỉ số rất hay bị bỏ qua, vì nhiều người chỉ chăm chăm nhìn ALT và AST.

ALP, hay alkaline phosphatase, có nhiều ở đường mật trong gan, nhưng cũng có ở xương. Vì vậy, ALP tăng có thể liên quan bệnh gan mật, nhưng cũng có thể do bệnh xương, trẻ đang lớn, phụ nữ mang thai hoặc một số tình trạng khác. Nếu ALP tăng đơn độc, bác sĩ thường cần xem thêm GGT, triệu chứng, siêu âm gan mật và các xét nghiệm khác để xác định nguồn gốc.

GGT, hay gamma-glutamyl transferase, thường nhạy với tổn thương gan mật. GGT có thể tăng trong bệnh gan do rượu, gan nhiễm mỡ, viêm gan mạn, tắc mật, bệnh đường mật, dùng một số thuốc, hoặc các rối loạn chuyển hóa. GGT tăng không đồng nghĩa chắc chắn do rượu, dù rượu là một nguyên nhân thường gặp.

Nếu ALP và GGT cùng tăng, đặc biệt khi bilirubin cũng tăng, bác sĩ có thể nghĩ nhiều hơn đến ứ mật hoặc tắc mật. Các nguyên nhân có thể gồm sỏi đường mật, u đường mật, u đầu tụy, viêm đường mật, xơ gan mật nguyên phát hoặc viêm đường mật xơ hóa nguyên phát.

Nói ngắn gọn: ALP và GGT giống như tín hiệu từ “đường ống mật”. Đường ống kẹt, viêm hoặc bị chèn ép thì chúng có thể tăng. Nhưng muốn biết kẹt ở đâu, vì sao kẹt, thì cần siêu âm, CT, MRI/MRCP hoặc các thăm dò phù hợp. Nhìn mỗi GGT rồi kết luận “gan nóng” là cách giải thích hơi lười, mà lười thì bệnh gan không cảm thông.

Cholinesterase là gì và vì sao có thể giảm?

Cholinesterase, thường viết là ChE, là một men được gan tổng hợp. Trong một số bối cảnh, ChE có thể giúp phản ánh khả năng tổng hợp của gan và dự trữ chức năng gan.

Khi ChE giảm rõ, đặc biệt ở bệnh nhân viêm gan nặng, xơ gan mất bù hoặc suy gan, bác sĩ có thể nghĩ đến tình trạng tế bào gan bị tổn thương nhiều hoặc khả năng tổng hợp của gan suy giảm. Tuy nhiên, ChE không được đọc riêng lẻ. Nó thường phải được đặt cùng ALT, AST, bilirubin, albumin, PT/INR, tiểu cầu, hình ảnh học và tình trạng lâm sàng.

Một chỉ số giảm không đủ để tự chẩn đoán nặng nhẹ. Nhưng nếu ChE giảm kèm albumin thấp, bilirubin tăng, INR xấu, tiểu cầu giảm, báng bụng hoặc vàng da, đó là lý do cần khám chuyên khoa gan mật sớm.

Albumin, protein và đông máu: nhìn khả năng “sản xuất” của gan

Gan không chỉ giải độc. Gan còn là nơi sản xuất nhiều protein quan trọng cho máu, trong đó có albumin và các yếu tố đông máu.

Albumin thấp có thể gặp trong xơ gan, suy gan mạn, suy dinh dưỡng, mất protein qua thận hoặc ruột, viêm mạn tính và nhiều tình trạng khác. Vì vậy, albumin thấp không tự động có nghĩa là gan hỏng, nhưng ở người đã có bệnh gan mạn, nó là chỉ số rất đáng chú ý.

Giá trị albumin tham khảo thường khoảng 35–50 g/L, tùy phòng xét nghiệm. StatPearls/NCBI Bookshelf nêu albumin khoảng 35–50 g/L trong các giá trị tham khảo xét nghiệm chức năng gan.

PT/INR phản ánh khả năng đông máu. Gan tổng hợp nhiều yếu tố đông máu, nên khi gan suy, INR có thể tăng. Đây là một chỉ số quan trọng trong đánh giá mức độ nặng của bệnh gan, đặc biệt trong xơ gan mất bù hoặc suy gan cấp.

Tổng protein, globulin, tỷ lệ albumin/globulin cũng có thể hỗ trợ đánh giá bệnh gan mạn, viêm mạn, miễn dịch và dinh dưỡng. Nhưng một lần nữa, các chỉ số này không nên được đọc như bài bói. Chúng là dữ kiện để bác sĩ ghép vào bức tranh chung.

Amoniac máu tăng có ý nghĩa gì?

Amoniac là chất được tạo ra trong quá trình chuyển hóa protein và hoạt động của vi khuẩn đường ruột. Gan bình thường giúp chuyển hóa amoniac thành ure để thải ra ngoài.

Khi gan suy nặng hoặc có shunt cửa-chủ, amoniac có thể tăng, góp phần vào bệnh não gan. Người bệnh có thể lơ mơ, ngủ gà, thay đổi tính tình, run vỗ cánh, nói chậm, mất định hướng, thậm chí hôn mê.

Tuy nhiên, amoniac máu không phải lúc nào cũng song hành hoàn hảo với mức độ bệnh não gan. Có người triệu chứng rõ nhưng amoniac không quá cao, và ngược lại. Vì vậy, bác sĩ sẽ đánh giá cả lâm sàng, bệnh nền, thuốc đang dùng, nhiễm trùng, táo bón, xuất huyết tiêu hóa, mất nước, rối loạn điện giải và nhiều yếu tố khác.

Nếu người xơ gan đột ngột lú lẫn, ngủ gà, nói nhảm, run tay, đó là tình huống cần đi khám hoặc đi viện sớm. Đừng ngồi nhà chờ “tỉnh lại”. Gan không phải bóng đèn, chập chờn rồi tự sáng lại theo ý mình.

AFP tăng có chắc là ung thư gan không?

Không.

AFP, hay alpha-fetoprotein, là một dấu ấn thường dùng trong theo dõi ung thư biểu mô tế bào gan. Nhưng AFP không phải xét nghiệm “phán quyết”.

AFP có thể tăng trong ung thư gan, nhưng cũng có thể tăng trong viêm gan hoạt động, xơ gan, một số u tế bào mầm và các tình trạng khác. Ngược lại, không ít bệnh nhân ung thư gan có AFP bình thường, nhất là ở giai đoạn sớm hoặc một số kiểu sinh học khối u nhất định.

Vì vậy, nếu AFP tăng, điều đúng là đi khám chuyên khoa để đánh giá tiếp. Bác sĩ có thể cho siêu âm gan, CT hoặc MRI gan động học, xét nghiệm viêm gan B/C, đánh giá xơ gan và theo dõi xu hướng AFP.

Nếu AFP bình thường, người có nguy cơ cao như viêm gan B, xơ gan, viêm gan C, gan nhiễm mỡ tiến triển vẫn không nên bỏ tầm soát. Ung thư gan không ký cam kết “AFP tăng rồi mới xuất hiện”. Rất tiếc, khối u không tôn trọng sự tiện lợi của con người.

Khi nào cần đi khám sớm nếu xét nghiệm gan bất thường?

Không phải mọi bất thường nhẹ đều là cấp cứu. Nhưng có một số tình huống nên đi khám sớm.

ALT/AST tăng nhiều hoặc tăng kéo dài.

Bilirubin tăng, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm.

ALP/GGT tăng kèm đau bụng, sốt, vàng da.

Albumin thấp, phù chân, bụng to.

INR kéo dài hoặc dễ bầm, chảy máu.

AFP tăng hoặc tăng dần theo thời gian.

Người có viêm gan B, viêm gan C, xơ gan hoặc tiền sử gia đình ung thư gan.

Mệt nhiều, chán ăn, sụt cân, đau hạ sườn phải.

Lơ mơ, ngủ gà, thay đổi hành vi ở người bệnh gan.

Đặc biệt, nếu có vàng da kèm sốt và đau bụng, hoặc nôn ra máu, đi cầu phân đen, lơ mơ, bụng to nhanh, cần đi viện ngay. Những thứ đó không phải “gan nóng”. Đó có thể là bệnh gan mật nặng.

Đọc xét nghiệm gan cần tránh những sai lầm nào?

Sai lầm đầu tiên là chỉ nhìn một chỉ số. ALT bình thường không có nghĩa gan hoàn toàn khỏe. AFP bình thường không loại trừ ung thư gan. GGT tăng không đồng nghĩa chắc chắn do rượu.

Sai lầm thứ hai là tự mua thuốc “hạ men gan”. Men gan là tín hiệu, không phải kẻ thù. Nếu chỉ ép men gan xuống mà không tìm nguyên nhân như viêm gan B, viêm gan C, rượu, thuốc độc gan, gan nhiễm mỡ, tắc mật, thì chẳng khác gì tắt chuông báo cháy rồi để nhà cháy tiếp.

Sai lầm thứ ba là tự truyền đạm, truyền albumin khi thấy albumin thấp. Albumin thấp cần tìm nguyên nhân và chỉ truyền khi có chỉ định cụ thể. Cơ thể không phải cái bình, thiếu gì thì rót thứ đó vào là xong.

Sai lầm thứ tư là uống thực phẩm chức năng vì nghe “bổ gan”. Một số sản phẩm không rõ thành phần có thể gây hại gan. Lá gan đang mệt không cần thêm trò may rủi.

Sai lầm thứ năm là không theo dõi định kỳ khi có bệnh gan mạn. Người viêm gan B, xơ gan hoặc nguy cơ ung thư gan cần lịch theo dõi riêng, không nên đợi triệu chứng mới khám.

Người bệnh nên hỏi bác sĩ điều gì?

Khi có kết quả xét nghiệm gan bất thường, nên hỏi bác sĩ:

Chỉ số nào bất thường và bất thường theo kiểu nào?

Đây là kiểu tổn thương tế bào gan, ứ mật hay giảm chức năng tổng hợp?

Tôi có cần xét nghiệm viêm gan B, C không?

Có cần siêu âm gan mật, FibroScan, CT hoặc MRI không?

AFP của tôi có cần theo dõi lại không?

Có thuốc nào tôi đang dùng có thể gây hại gan không?

Tôi có cần kiêng rượu hoàn toàn không?

Bao lâu cần kiểm tra lại?

Khi nào cần đi viện ngay?

Những câu hỏi này giúp cuộc khám rõ ràng hơn rất nhiều so với việc chỉ hỏi “men gan cao có sao không?”. Câu “có sao không” trong y khoa thường có một câu trả lời rất khó chịu: còn tùy. Và đúng là còn tùy thật.

Kết luận

Xét nghiệm chức năng gan không chỉ là ALT và AST. Một bảng xét nghiệm gan cần được đọc theo nhóm: men gan, bilirubin, men ứ mật ALP/GGT, khả năng tổng hợp như albumin và PT/INR, cùng các dấu ấn như AFP khi cần tầm soát ung thư gan.

Mỗi chỉ số chỉ là một mảnh ghép. Muốn hiểu đúng, cần đặt nó vào bối cảnh: triệu chứng, tiền sử viêm gan B/C, rượu, thuốc đang dùng, gan nhiễm mỡ, xơ gan, hình ảnh siêu âm hoặc CT/MRI và xu hướng thay đổi theo thời gian.

Thông điệp thực tế rất đơn giản: thấy xét nghiệm gan bất thường thì đừng tự hoảng, nhưng cũng đừng tự trấn an. Hãy đi khám chuyên khoa để tìm nguyên nhân.

Gan im lặng rất giỏi. Vì vậy, xét nghiệm bất thường đôi khi chính là cách nó nhắc chúng ta rằng đã đến lúc ngừng đoán mò.

Tài liệu tham khảo

MSD Manual. Liver Blood Tests. NHS Specialist Pharmacy Service. Assessing liver function and interpreting liver blood tests. StatPearls, NCBI Bookshelf. Liver Function Tests. British Society of Gastroenterology. Guidelines on the management of abnormal liver blood tests.

Bài viết với tag: "xét nghiệm chức năng gan"

Xét nghiệm chức năng gan: men gan, AFP, albumin

Có thể bạn quan tâm