Dinh dưỡng cho người xơ gan không phải chuyện phụ. Đây là một phần quan trọng của điều trị, vì xơ gan không chỉ làm gan “cứng” lại, mà còn kéo theo hàng loạt rối loạn chuyển hóa khiến người bệnh dễ ăn kém, hấp thu kém, mất cơ, sụt cân, suy yếu và dễ nhiễm trùng hơn.

Nói đơn giản: gan là một “nhà máy xử lý dinh dưỡng” của cơ thể. Khi gan bị tổn thương lâu dài bởi viêm gan B, viêm gan C, rượu, gan nhiễm mỡ hoặc các bệnh gan mạn tính khác, khả năng chuyển hóa đạm, đường, mỡ và vitamin đều bị ảnh hưởng. Khi xơ gan hình thành, cơ thể rất dễ rơi vào vòng xoắn: gan yếu làm ăn uống kém, ăn uống kém gây suy dinh dưỡng, suy dinh dưỡng lại làm gan khó phục hồi và người bệnh dễ biến chứng hơn.

Đây là lý do các hướng dẫn dinh dưỡng trong bệnh gan đều nhấn mạnh việc phát hiện và can thiệp suy dinh dưỡng ở bệnh nhân xơ gan. ESPEN khuyến cáo bệnh nhân xơ gan không suy dinh dưỡng vẫn nên đạt khoảng 1,2 g protein/kg/ngày, còn người xơ gan có suy dinh dưỡng hoặc mất cơ thường cần mức protein cao hơn, khoảng 1,5 g/kg/ngày, tùy tình trạng cụ thể.

Vì sao người xơ gan dễ suy dinh dưỡng?

Người xơ gan có thể suy dinh dưỡng vì nhiều cơ chế xảy ra cùng lúc. Không phải chỉ vì “ăn ít”.

Trước hết là ăn không ngon. Nhiều bệnh nhân xơ gan bị chán ăn, buồn nôn, nhanh no, đầy bụng. Nếu có báng bụng, dạ dày bị chèn ép, chỉ ăn một chút đã thấy tức. Nếu có tăng áp lực tĩnh mạch cửa, đường tiêu hóa có thể phù nề, tiêu hóa chậm hơn. Bữa ăn từ chuyện bình thường bỗng thành một bài kiểm tra sức chịu đựng.

Thứ hai là hấp thu kém. Khi gan và hệ mật hoạt động không tốt, việc tiêu hóa chất béo và hấp thu các vitamin tan trong dầu như A, D, E, K có thể bị ảnh hưởng. Rối loạn tiêu hóa kéo dài khiến người bệnh dù có ăn cũng chưa chắc hấp thu đủ.

Thứ ba là cơ thể tiêu hao nhiều hơn. Người xơ gan có thể rơi vào trạng thái tăng chuyển hóa. Một số tài liệu mô tả bệnh nhân xơ gan có thể tiêu hao năng lượng cao hơn bình thường, đặc biệt khi có nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa, báng bụng hoặc các biến chứng khác. Cơ thể lúc này giống một căn nhà đang cháy âm ỉ nhưng chủ nhà vẫn tưởng chỉ cần ăn bát cháo là xong.

Thứ tư là mất chất dinh dưỡng. Khi chọc tháo báng nhiều lần, protein có thể mất theo dịch báng. Nếu người bệnh ăn kém, mất cơ, albumin thấp, phù hoặc báng bụng, tình trạng suy dinh dưỡng càng dễ nặng thêm.

Thứ năm là gan mất khả năng điều phối dự trữ năng lượng. Bình thường, gan dự trữ glycogen và giúp cơ thể vượt qua khoảng nhịn ăn ban đêm. Nhưng ở xơ gan, kho dự trữ này giảm. Vì vậy, sau một đêm không ăn, cơ thể người xơ gan có thể nhanh chóng chuyển sang đốt mỡ và phá cơ để lấy năng lượng, gần giống tình trạng “nhịn đói kéo dài” dù chỉ qua một đêm.

Suy dinh dưỡng làm xơ gan nặng hơn như thế nào?

Suy dinh dưỡng không chỉ làm người bệnh gầy đi. Nó làm giảm sức chống chịu của toàn cơ thể.

Người xơ gan suy dinh dưỡng dễ mất cơ, hay còn gọi là sarcopenia. Mất cơ làm bệnh nhân yếu hơn, đi lại kém hơn, dễ té ngã, giảm khả năng chịu đựng điều trị, tăng nguy cơ nhiễm trùng và nhập viện. Với bệnh gan, cơ còn tham gia chuyển hóa amoniac. Khi cơ mất đi, khả năng hỗ trợ xử lý amoniac giảm, bệnh não gan có thể khó kiểm soát hơn.

Suy dinh dưỡng cũng làm miễn dịch yếu đi. Người bệnh dễ nhiễm trùng dịch báng, viêm phổi, nhiễm trùng tiết niệu hoặc nhiễm trùng huyết. Trong xơ gan, một đợt nhiễm trùng không phải chuyện nhỏ. Nó có thể kéo bệnh nhân từ còn bù sang mất bù, từ ổn định sang nằm viện.

Vì vậy, dinh dưỡng không phải “ăn cho khỏe” theo nghĩa chung chung. Nó là một phần của chiến lược giảm biến chứng và cải thiện chất lượng sống.

Làm sao nhận biết người xơ gan đang suy dinh dưỡng?

Nhận biết suy dinh dưỡng ở người xơ gan không đơn giản, vì cân nặng có thể bị đánh lừa bởi báng bụng và phù chân.

Một người có bụng to vì báng có thể không giảm cân rõ, nhưng cơ tay, cơ đùi đã teo đi. Nhìn cân nặng thấy “vẫn vậy”, nhưng thực ra cơ thể đang mất cơ. Cái cân, thật đáng buồn, không phải lúc nào cũng trung thực.

Người bệnh và gia đình có thể chú ý vài dấu hiệu:

Vòng tay nhỏ lại.

Đùi teo, đi cầu thang yếu hơn.

Cầm nắm yếu, dễ mỏi.

Ăn ít hơn trước.

Nhanh no, chán ăn kéo dài.

Sụt cân sau khi đã trừ phù và báng.

Thắt lưng rộng ra, quần áo lỏng hơn.

Mệt nhiều, giảm vận động.

Bác sĩ có thể đánh giá thêm bằng BMI đã hiệu chỉnh theo báng, vòng cánh tay, độ dày nếp gấp da, lực bóp tay, xét nghiệm albumin, prealbumin, transferrin hoặc các công cụ chuyên biệt. RFH-NPT là một công cụ sàng lọc dinh dưỡng được thiết kế cho bệnh nhân gan, có thể đánh giá nhanh nguy cơ suy dinh dưỡng.

Trong một số trường hợp, CT hoặc MRI có thể giúp đo khối cơ, đặc biệt tại mặt cắt ngang đốt sống thắt lưng L3. Đây là cách đánh giá mất cơ chính xác hơn, nhưng không phải lúc nào cũng cần làm riêng nếu bệnh nhân đã có hình ảnh học phục vụ theo dõi bệnh.

Người xơ gan cần ăn bao nhiêu năng lượng và đạm?

Nhu cầu dinh dưỡng phải cá thể hóa theo cân nặng khô, mức độ báng, phù, hoạt động thể lực, bệnh não gan, chức năng thận, nhiễm trùng và tình trạng mất cơ.

Về nguyên tắc chung, nhiều hướng dẫn khuyến cáo người xơ gan cần khoảng 30–35 kcal/kg/ngày, đôi khi cao hơn ở người suy dinh dưỡng nặng hoặc đang stress chuyển hóa. Protein thường nên ở mức 1,2–1,5 g/kg/ngày, tùy tình trạng. ESPEN ghi nhận người xơ gan không suy dinh dưỡng nên ăn khoảng 1,2 g protein/kg/ngày, còn người có suy dinh dưỡng hoặc mất cơ nên hướng tới khoảng 1,5 g/kg/ngày.

Ví dụ, một người 60 kg có thể cần khoảng 1.800–2.100 kcal/ngày và khoảng 72–90 g protein/ngày nếu phù hợp với tình trạng bệnh. Đây chỉ là ví dụ, không phải đơn thuốc ăn uống cho tất cả.

Nguồn protein nên ưu tiên cá, trứng, sữa, thịt nạc, đậu phụ, đậu đỗ và các nguồn đạm dễ dung nạp. Nếu người bệnh có bệnh não gan, không nên tự ý cắt đạm kéo dài. Quan điểm cũ “bệnh não gan thì kiêng đạm” hiện không còn phù hợp cho đa số trường hợp, vì kiêng quá mức sẽ làm mất cơ và có thể làm tình trạng xấu hơn. Việc điều chỉnh đạm cần có bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn.

Vì sao cần ăn nhiều bữa và có bữa phụ trước ngủ?

Người xơ gan không nên nhịn đói lâu. Do dự trữ glycogen ở gan giảm, cơ thể dễ phá cơ sau thời gian dài không ăn, đặc biệt qua đêm.

Vì vậy, nhiều khuyến cáo ủng hộ chia nhỏ bữa ăn trong ngày, thường 4–6 bữa, và có bữa phụ buổi tối trước khi ngủ. ESPEN ghi nhận có dữ liệu ủng hộ bữa phụ muộn trong xơ gan, giúp hạn chế trạng thái đói kéo dài qua đêm.

Bữa phụ trước ngủ không cần quá phức tạp. Có thể là sữa, sữa chua, bánh mì nguyên cám, cháo, ngũ cốc phù hợp, trái cây kết hợp đạm hoặc sản phẩm dinh dưỡng chuyên biệt nếu bác sĩ khuyên dùng.

Mục tiêu là không để cơ thể trải qua 10–12 tiếng không nạp năng lượng. Với người khỏe, nhịn qua đêm là bình thường. Với người xơ gan, nó có thể là một ca “tự ăn cơ” không ai ký giấy đồng ý.

Có nên truyền albumin, truyền đạm cho người xơ gan?

Đây là chỗ cần nói cẩn thận.

Albumin truyền tĩnh mạch có vai trò trong một số tình huống cụ thể như chọc tháo báng lượng lớn, nhiễm trùng dịch báng tự phát, hội chứng gan thận hoặc một số bối cảnh bác sĩ chỉ định. Nhưng truyền albumin không phải cách “nuôi cơ thể” thay bữa ăn.

Nhiều người thấy truyền xong khỏe hơn rồi muốn truyền định kỳ. Cảm giác khỏe tạm thời không có nghĩa đó là chiến lược dinh dưỡng lâu dài. Nếu không giải quyết ăn uống, đạm, năng lượng, vận động, nguyên nhân xơ gan và biến chứng, truyền vài chai không thể sửa được tình trạng mất cơ.

Tương tự, “truyền đạm” không nên là lựa chọn tùy tiện. Dinh dưỡng đường miệng hoặc qua ống tiêu hóa thường được ưu tiên nếu đường ruột còn dùng được. Dinh dưỡng tĩnh mạch chỉ dành cho tình huống không thể ăn hoặc không thể nuôi qua tiêu hóa, và cần theo dõi y khoa.

Cơ thể không phải điện thoại hết pin, cắm truyền là đầy. Ước gì đơn giản vậy, bệnh viện đã bớt đông.

Vận động có cần thiết không?

Có, nếu bệnh nhân ổn định và bác sĩ cho phép.

Vận động giúp duy trì cơ, cải thiện chuyển hóa, giảm yếu mệt và hỗ trợ chất lượng sống. Người xơ gan ổn định có thể đi bộ, tập thở, tập sức mạnh nhẹ, tập với dây kháng lực, cầm tạ nhẹ hoặc dùng dụng cụ bóp tay. Mức độ tập phải tùy thể trạng, nguy cơ té ngã, báng bụng, giãn tĩnh mạch thực quản, thiếu máu, bệnh tim phổi và tình trạng mất bù.

Nếu có báng nhiều, khó thở, xuất huyết tiêu hóa gần đây, nhiễm trùng, lú lẫn, vàng da tăng hoặc mệt kiệt sức, không nên tự tập mạnh. Lúc đó ưu tiên đi khám.

Dinh dưỡng và vận động phải đi cùng nhau. Ăn đủ mà nằm bất động thì cơ vẫn khó hồi phục. Tập mà ăn thiếu thì cơ thể lại phá cơ thêm. Hai việc này cần phối hợp như hai bánh xe, không phải hai khẩu hiệu dán tường.

Những sai lầm thường gặp trong ăn uống của người xơ gan

Sai lầm thứ nhất là kiêng đạm quá mức. Nhiều người sợ ăn thịt cá làm “nặng gan”, cuối cùng chỉ ăn cháo trắng, rau luộc, ít muối. Gan chưa kịp nhẹ thì cơ đã teo.

Sai lầm thứ hai là uống quá nhiều thực phẩm chức năng hoặc thuốc bổ gan. Không ít sản phẩm không rõ thành phần, có thể gây độc gan hoặc tương tác thuốc.

Sai lầm thứ ba là nhịn ăn để “thải độc”. Với người xơ gan, nhịn ăn có thể làm hạ đường huyết, mất cơ, mệt nặng hơn. Cơ thể không phải cái bồn cầu mà nghẹt thì thông.

Sai lầm thứ tư là dùng rượu thuốc hoặc “một chút cho ấm bụng”. Với xơ gan, rượu là thứ nên tránh nghiêm túc. Một chút đều đặn vẫn có thể là nhiều với lá gan đã hỏng.

Sai lầm thứ năm là chỉ lo thuốc mà không theo dõi dinh dưỡng. Điều trị xơ gan không chỉ là toa thuốc. Nó là cả một kế hoạch sống còn: nguyên nhân, biến chứng, dinh dưỡng, vận động, tầm soát ung thư gan và tái khám.

Khi nào cần gặp chuyên gia dinh dưỡng?

Người xơ gan nên được tư vấn dinh dưỡng nếu có một trong các tình huống:

Sụt cân hoặc teo cơ rõ.

Ăn dưới một nửa khẩu phần thường ngày trong nhiều ngày.

Báng bụng hoặc phù chân làm khó ăn.

Albumin thấp hoặc nghi suy dinh dưỡng.

Bệnh não gan tái diễn.

Sau nhập viện vì nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa hoặc chọc tháo báng.

Chuẩn bị phẫu thuật, can thiệp hoặc điều trị ung thư gan.

Có đái tháo đường, bệnh thận hoặc béo phì đi kèm, khiến việc ăn uống khó cân bằng.

Một kế hoạch dinh dưỡng tốt không phải là danh sách cấm dài như sớ. Nó phải giúp người bệnh ăn được, đủ năng lượng, đủ đạm, hạn chế muối khi cần, kiểm soát đường huyết nếu có, và duy trì cơ.

Kết luận

Dinh dưỡng cho người xơ gan là một phần quan trọng của điều trị, không phải chuyện phụ bên lề. Xơ gan làm người bệnh dễ ăn kém, hấp thu kém, tiêu hao nhiều, mất protein và mất cơ. Suy dinh dưỡng lại làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, báng bụng, bệnh não gan, nhập viện và tử vong.

Người xơ gan cần được đánh giá dinh dưỡng sớm, theo dõi mất cơ, ăn đủ năng lượng và đạm theo hướng dẫn, chia nhỏ bữa, có bữa phụ trước ngủ và vận động phù hợp nếu tình trạng cho phép.

Điều quan trọng là không tự kiêng quá mức, không tự truyền đạm, không tự uống thực phẩm chức năng vô tội vạ, và không bỏ qua điều trị nguyên nhân như viêm gan B, viêm gan C, rượu hoặc gan nhiễm mỡ.

Gan đã cứng rồi. Việc của chúng ta là đừng để dinh dưỡng cũng cứng nhắc theo. Một bữa ăn đúng, một lần tập nhẹ đúng, một lần tái khám đúng có thể không hào nhoáng, nhưng với người xơ gan, đó là những viên gạch thật sự để giữ cơ thể đứng vững lâu hơn.

Tài liệu tham khảo

ESPEN guideline on clinical nutrition in liver disease. Clinical Nutrition. 2019.

ESPEN practical guideline: Clinical nutrition in liver disease. 2020.

Vasques J, et al. Nutritional support in cirrhotic patients with sarcopenia. 2019.

Bài viết với tag: "dinh dưỡng cho người xơ gan"

Dinh dưỡng cho người xơ gan: vấn đề dễ bị bỏ quên

Có thể bạn quan tâm

Bài viết với tag: "dinh dưỡng cho người xơ gan"

Dinh dưỡng cho người xơ gan: vấn đề dễ bị bỏ quên

Có thể bạn quan tâm