Viêm gan B kèm gan nhiễm mỡ đang trở thành vấn đề ngày càng thường gặp. Trước đây, khi nói đến viêm gan B mạn, người ta chủ yếu nhìn HBV DNA, HBsAg, HBeAg, men gan, xơ hóa và nguy cơ ung thư gan. Nhưng thực tế hiện nay phức tạp hơn nhiều: không ít bệnh nhân viêm gan B đồng thời có béo bụng, tăng mỡ máu, đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hoặc gan nhiễm mỡ chuyển hóa.
Tên mới thường dùng là MASLD, tức bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa.
Vấn đề không chỉ là gan “vừa có virus vừa có mỡ”. Câu hỏi sâu hơn là: khi MASLD đi cùng viêm gan B mạn, môi trường phân tử trong gan có thay đổi không? Có làm bệnh gan dễ tiến triển hơn không? Có ảnh hưởng đến đáp ứng điều trị và nguy cơ ung thư gan không?
Một nghiên cứu được trình bày tại EASL 2026 đã nhìn vấn đề này ở mức gene và đường tín hiệu. Kết quả cho thấy gan của bệnh nhân CHB kèm MASLD có chương trình phiên mã khác rõ so với bệnh nhân CHB đơn thuần, nổi bật là rối loạn chuyển hóa, tăng tín hiệu stress và viêm.
Nói dễ hiểu: MASLD không chỉ là vài giọt mỡ nằm im trong gan. Nó có thể đổi cách gan vận hành ở cấp độ sinh học.
Nghiên cứu EASL 2026 đánh giá điều gì?
Nghiên cứu THU-618 tại EASL 2026 có tiêu đề: Distinct hepatic transcriptional programmes in chronic hepatitis B are reshaped by metabolic dysfunction.
Nghiên cứu đưa vào 20 bệnh nhân viêm gan B mạn chưa điều trị kháng virus, chia thành hai nhóm:
nhóm CHB đơn thuần,
nhóm CHB kèm MASLD.
Tất cả bệnh nhân đều được lấy mẫu sinh thiết gan và mẫu tế bào đơn nhân máu ngoại vi, tức PBMC. Sau đó nhóm nghiên cứu dùng RNA sequencing để phân tích biểu hiện gene, rồi dùng DESeq2 trong R để xác định các gene biểu hiện khác biệt giữa hai nhóm.
Điểm mạnh của nghiên cứu là có mẫu gan trực tiếp, không chỉ nhìn xét nghiệm máu. Với bệnh gan, máu có thể cho gợi ý, nhưng mô gan mới là nơi “cuộc họp nội bộ” thật sự đang diễn ra.
Tuy nhiên, cỡ mẫu chỉ 20 bệnh nhân, nên kết quả nên được hiểu là dữ liệu cơ chế ban đầu, không phải kết luận lâm sàng cuối cùng.
Gan của bệnh nhân CHB kèm MASLD khác gì?
Kết quả cho thấy nhóm MASLD kèm CHB có biểu hiện gene trong gan khác biệt đáng kể so với nhóm CHB đơn thuần.
Các thay đổi nổi bật gồm:
tăng gene liên quan stress và cảm nhận dinh dưỡng,
giảm gene duy trì cân bằng chuyển hóa tế bào gan,
rối loạn đường chuyển hóa amino acid,
rối loạn chu trình ure,
thay đổi trục hormone tăng trưởng - IGF-1,
rối loạn chuyển hóa lysosome,
và tăng tương đối các chương trình viêm.
Một gene được nhắc đến là ARRDC4, liên quan đến cảm nhận dinh dưỡng và tín hiệu viêm, có xu hướng tăng ở nhóm MASLD kèm CHB.
Ngược lại, một số gene chuyển hóa cốt lõi giảm rõ, gồm:
TAT, liên quan chuyển hóa amino acid,
ASS1, liên quan chu trình ure,
IGF-1, thuộc trục hormone tăng trưởng - insulin-like growth factor,
RNF152, liên quan điều hòa chuyển hóa lysosome.
Các khác biệt này vượt qua hiệu chỉnh thống kê nhiều lần, với adjusted p < 0,05 và biên độ thay đổi biểu hiện gene đáng kể.
Nói bằng tiếng người: khi bệnh nhân viêm gan B có thêm MASLD, tế bào gan có vẻ bớt “tập trung làm chuyển hóa bình thường”, trong khi stress và viêm lại được bật lên mạnh hơn. Gan đúng là không giỏi nói chuyện, nhưng transcriptome thì nói khá nhiều, nếu ta chịu đọc.
Vì sao TAT, ASS1, IGF-1, RNF152 đáng chú ý?
Những gene này nghe hơi giống mật khẩu Wi-Fi của phòng xét nghiệm, nhưng ý nghĩa sinh học của chúng khá quan trọng.
TAT liên quan chuyển hóa amino acid, đặc biệt tyrosine. Khi các gene chuyển hóa amino acid bị giảm, điều này có thể phản ánh tế bào gan mất bớt chức năng chuyển hóa đặc trưng.
ASS1 là một enzyme trong chu trình ure, giúp gan xử lý nitrogen và ammonia. Nếu đường này bị suy giảm, nó gợi ý chức năng chuyển hóa - giải độc của gan bị ảnh hưởng.
IGF-1 được sản xuất chủ yếu ở gan và phản ánh một phần khả năng tổng hợp/chuyển hóa của tế bào gan. IGF-1 thấp thường được quan tâm trong bệnh gan mạn vì liên quan suy giảm chức năng gan và rối loạn trục chuyển hóa.
RNF152 liên quan đến chuyển hóa lysosome và cảm nhận dinh dưỡng nội bào. Lysosome không chỉ là “thùng rác tế bào”, mà còn tham gia điều hòa năng lượng, stress và chuyển hóa.
Nhóm gene này giảm ở CHB kèm MASLD gợi ý gan có thể đang bị đẩy khỏi trạng thái chuyển hóa ổn định, chuyển sang trạng thái rối loạn và chịu stress nhiều hơn.
Với người bệnh, bản dịch thực tế là: nếu đã có viêm gan B, đừng xem gan nhiễm mỡ là chuyện phụ. Nó có thể làm nền gan xấu đi theo cách không hiện ngay trên triệu chứng.
MASLD có làm viêm gan B nặng hơn không?
Câu trả lời ngắn gọn: có thể, nhưng không theo một cơ chế đơn giản.
MASLD có thể góp phần làm bệnh gan tiến triển thông qua:
kháng insulin,
rối loạn mỡ máu,
tích tụ mỡ trong tế bào gan,
stress oxy hóa,
rối loạn ty thể,
viêm mức độ thấp kéo dài,
xơ hóa gan,
và thay đổi miễn dịch trong gan.
Trong khi đó, HBV gây tổn thương gan qua tương tác giữa virus, tế bào gan và đáp ứng miễn dịch. Khi hai yếu tố này đi cùng nhau, gan không chỉ nhận một loại áp lực. Nó nhận áp lực kép: virus và chuyển hóa.
Không phải lúc nào hai bệnh cũng “cộng đơn giản” như 1 + 1 = 2. Có khi chúng tác động chéo, làm thay đổi đường tín hiệu, miễn dịch, viêm và khả năng sửa chữa mô. Nói cách khác, virus và mỡ gan không chỉ đứng cạnh nhau. Chúng có thể cùng sửa kịch bản bệnh gan theo hướng khó chịu hơn.
Đây chính là ý nghĩa của nghiên cứu EASL 2026: nó cho thấy MASLD có thể tái định hình chương trình phiên mã trong gan của người CHB.
Vì sao nghiên cứu này quan trọng với người Việt Nam?
Ở Việt Nam, viêm gan B còn phổ biến. Đồng thời, gan nhiễm mỡ chuyển hóa, béo bụng, đái tháo đường type 2 và rối loạn mỡ máu cũng tăng nhanh. Vì vậy, bệnh nhân có cả HBV và MASLD sẽ ngày càng nhiều.
Điều nguy hiểm là nhiều người chỉ quản lý một nửa vấn đề.
Có người chỉ chăm chăm nhìn HBV DNA âm hay dương, nhưng không kiểm soát cân nặng, đường huyết, mỡ máu.
Có người chỉ đi chữa gan nhiễm mỡ bằng thực phẩm chức năng, nhưng không biết mình có viêm gan B.
Có người men gan bình thường nên nghĩ gan ổn, trong khi xơ hóa có thể vẫn âm thầm tiến triển.
Có người uống thuốc kháng virus đều nhưng vẫn uống rượu, ăn thừa năng lượng, ít vận động, để HbA1c và triglyceride xấu kéo dài.
Đây là kiểu “một tay dập lửa, tay kia đổ thêm xăng”. Rất con người, rất quen, và rất không nên.
Quản lý CHB kèm MASLD: phải nhìn cả virus lẫn chuyển hóa
Với bệnh nhân viêm gan B kèm gan nhiễm mỡ, cách quản lý đúng không phải là chọn một trong hai. Phải quản lý cả hai.
Phần virus cần theo dõi:
HBV DNA,
HBsAg định lượng nếu phù hợp,
HBeAg/anti-HBe,
ALT, AST,
đánh giá chỉ định điều trị NAs,
tuân thủ thuốc nếu đã điều trị,
không tự ngừng thuốc.
Phần gan nền cần theo dõi:
mức độ gan nhiễm mỡ,
xơ hóa gan,
tiểu cầu,
albumin,
bilirubin,
INR nếu cần,
siêu âm gan,
AFP nếu thuộc nhóm nguy cơ HCC.
Phần chuyển hóa cần theo dõi:
cân nặng,
vòng bụng,
huyết áp,
đường huyết đói,
HbA1c,
mỡ máu,
triglyceride,
HDL-C,
LDL-C,
thói quen rượu bia,
vận động,
giấc ngủ.
Đọc danh sách này có thể hơi mệt. Nhưng gan cũng mệt khi phải gánh virus, mỡ, đường, rượu và ngồi lâu. Công bằng mà nói, nó đã chịu đựng khá nhiều.
Có cần điều trị viêm gan B sớm hơn khi kèm MASLD không?
Nghiên cứu EASL 2026 gợi ý rằng MASLD làm thay đổi môi trường phân tử trong gan của người CHB, và tác giả đặt vấn đề có thể cần can thiệp sớm hơn để giảm hoặc tái lập các chương trình phiên mã bất thường.
Tuy nhiên, từ dữ liệu transcriptome nhỏ đến quyết định điều trị đại trà là một quãng đường dài.
Hiện tại, quyết định dùng thuốc kháng virus vẫn cần dựa trên hướng dẫn lâm sàng, gồm:
HBV DNA,
ALT,
mức độ xơ hóa gan,
tuổi,
tiền sử gia đình ung thư gan,
xơ gan,
bệnh đi kèm,
và nguy cơ cá nhân.
Nhưng điều đáng nói là MASLD có thể là yếu tố khiến bác sĩ cần đánh giá kỹ hơn, không nên chỉ nhìn một chỉ số. Nếu người bệnh có HBV DNA chưa quá cao nhưng có xơ hóa, đái tháo đường, béo bụng, men gan dao động hoặc tiền sử gia đình HCC, cách tiếp cận cần cá thể hóa.
Nói thực tế: MASLD chưa phải lý do để ai cũng uống thuốc HBV ngay, nhưng nó là lý do để đừng đánh giá HBV bằng tư duy quá cũ và quá đơn giản.
Gan nhiễm mỡ có thể làm men gan tăng, gây nhiễu quyết định điều trị HBV
Một khó khăn thường gặp là bệnh nhân CHB kèm MASLD có ALT tăng. Nhưng ALT tăng do HBV hoạt động, do gan nhiễm mỡ, do rượu, do thuốc, hay do nhiều thứ cùng lúc?
Nếu vội quy hết cho HBV, có thể điều trị chưa đúng trọng tâm.
Nếu vội quy hết cho gan nhiễm mỡ, có thể bỏ sót hoạt động virus.
Vì vậy, bác sĩ cần kết hợp:
HBV DNA,
HBeAg,
HBsAg,
mức ALT theo thời gian,
hình ảnh gan nhiễm mỡ,
đánh giá xơ hóa,
yếu tố chuyển hóa,
rượu và thuốc đang dùng.
Đôi khi cần FibroScan, MRI-PDFF hoặc thậm chí sinh thiết gan trong một số tình huống khó.
Cơ thể người không ghi chú rõ “men gan tăng do nguyên nhân A”. Nó chỉ ném ra ALT cao rồi để bác sĩ đoán có trách nhiệm. Rất bất tiện, nhưng đó là công việc.
Có làm tăng nguy cơ ung thư gan không?
CHB vốn là yếu tố nguy cơ lớn của HCC. MASLD, đặc biệt khi tiến triển xơ hóa nặng hoặc xơ gan, cũng làm tăng nguy cơ HCC. Khi hai yếu tố cùng tồn tại, nguy cơ cần được đánh giá kỹ hơn.
Nguy cơ HCC trong CHB kèm MASLD phụ thuộc vào:
tuổi,
giới nam,
tiền sử gia đình HCC,
HBV DNA,
HBsAg,
xơ gan hoặc xơ hóa nặng,
tiểu cầu thấp,
đái tháo đường,
béo phì,
rượu,
và mức độ kiểm soát chuyển hóa.
Nếu đã xơ gan, bất kể nguyên nhân là HBV, MASLD hay phối hợp, bệnh nhân cần tầm soát HCC định kỳ.
Nếu chưa xơ gan nhưng có CHB nguy cơ cao, vẫn cần theo dõi theo hướng dẫn viêm gan B. Với MASLD không xơ gan, tầm soát HCC đại trà chưa được khuyến cáo ở nhiều hướng dẫn; tuy nhiên người có xơ hóa nặng có thể cần đánh giá cá thể hóa.
Thông điệp không phải là “ai có mỡ gan + HBV cũng sẽ ung thư”. Thông điệp là: nhóm này không nên được quản lý hời hợt.
Người bệnh nên làm gì ngay?
Nếu bạn có viêm gan B và được báo có gan nhiễm mỡ, hãy làm 6 việc thực tế.
1. Đừng tự dừng thuốc HBV
Nếu đã có chỉ định dùng NAs như entecavir, TDF hoặc TAF, hãy dùng đều. HBV DNA âm là vì thuốc đang kiểm soát virus, không phải vì virus đã ngoan ngoãn rời khỏi gan.
2. Đánh giá xơ hóa gan
Hỏi bác sĩ về FibroScan, APRI, FIB-4 hoặc phương pháp phù hợp. Với gan nhiễm mỡ, điều quan trọng không chỉ là có mỡ hay không, mà là có xơ hóa không.
Mỡ gan là phần nhìn thấy. Xơ hóa mới là phần quyết định đường dài.
3. Kiểm soát cân nặng và vòng bụng
Giảm 5–10% cân nặng ở người thừa cân có thể cải thiện gan nhiễm mỡ và chuyển hóa. Không cần giảm kiểu cực đoan. Gan thích sự bền bỉ hơn những chiến dịch “nhịn ăn 7 ngày thải độc” nghe rất thơ và rất mệt.
4. Kiểm soát đường huyết và mỡ máu
HbA1c, triglyceride, LDL-C và huyết áp cần được quản lý nghiêm túc. Đây không chỉ là chuyện tim mạch, mà còn là chuyện gan.
5. Tránh rượu
Viêm gan B + MASLD + rượu là một tổ hợp rất xấu. Gan không cần thêm “gia vị” phá hoại.
6. Tầm soát HCC đúng lịch nếu thuộc nhóm nguy cơ
Nếu có xơ gan, xơ hóa nặng, tiền sử gia đình HCC, nam lớn tuổi, HBV nguy cơ cao hoặc các yếu tố nguy cơ khác, cần siêu âm gan và AFP theo lịch bác sĩ, thường mỗi 6 tháng ở nhóm nguy cơ cao.
Có cần dùng thuốc hay thực phẩm chức năng “tan mỡ gan” không?
Không nên tự dùng.
Hiện không có viên “mát gan, tan mỡ, sạch virus, ngừa ung thư” nào đáng tin như quảng cáo. Nếu có, các hội nghị gan mật quốc tế đã không phải họp mấy ngày liền, và bác sĩ cũng không cần đọc abstract dài tới mức cà phê nguội.
Điều trị MASLD chủ yếu dựa vào:
giảm cân nếu thừa cân,
vận động,
ăn uống hợp lý,
kiểm soát đái tháo đường,
kiểm soát mỡ máu,
điều trị tăng huyết áp,
tránh rượu,
và dùng thuốc theo bệnh đi kèm khi có chỉ định.
Một số thuốc chuyển hóa có thể có lợi ở nhóm phù hợp, nhưng phải do bác sĩ chỉ định. Đừng tự mua vì nghe “bổ gan”. Gan thường không thiếu bổ. Gan thiếu bớt độc hại.
Bài học từ nghiên cứu EASL 2026
Nghiên cứu này có 4 bài học chính.
Thứ nhất, CHB kèm MASLD không chỉ là hai chẩn đoán đặt cạnh nhau. MASLD có thể làm thay đổi môi trường sinh học trong gan người nhiễm HBV.
Thứ hai, các gene chuyển hóa quan trọng như TAT, ASS1, IGF-1, RNF152 giảm, trong khi gene stress như ARRDC4 tăng, gợi ý gan đang chuyển sang trạng thái rối loạn chuyển hóa - stress - viêm.
Thứ ba, quản lý bệnh nhân CHB cần vượt ra ngoài tư duy chỉ đo HBV DNA và ALT. Cần đánh giá đường huyết, mỡ máu, cân nặng, gan nhiễm mỡ và xơ hóa.
Thứ tư, cần nghiên cứu lớn hơn để xác định liệu những thay đổi transcriptome này có dự báo tiến triển xơ hóa, đáp ứng điều trị hoặc nguy cơ HCC hay không.
Khoa học mới chưa phải cái búa để đóng đinh mọi phác đồ. Nhưng nó là cái đèn pin chỉ ra chỗ ta nên nhìn kỹ hơn.
Kết luận
Nghiên cứu EASL 2026 trên bệnh nhân viêm gan B mạn chưa điều trị cho thấy MASLD có thể tái định hình chương trình phiên mã trong gan, làm khác biệt rõ nhóm CHB kèm MASLD so với CHB đơn thuần. Đặc điểm nổi bật là rối loạn các gene chuyển hóa như TAT, ASS1, IGF-1, RNF152, đồng thời tăng tín hiệu stress và viêm như ARRDC4.
Ý nghĩa lâm sàng là: bệnh nhân viêm gan B kèm gan nhiễm mỡ không nên được quản lý chỉ bằng HBV DNA và men gan. Cần tiếp cận song song hai trục: virus và chuyển hóa.
Với virus, phải đánh giá HBV DNA, HBsAg, HBeAg, ALT, xơ hóa gan và chỉ định điều trị kháng virus. Với chuyển hóa, cần kiểm soát cân nặng, vòng bụng, đường huyết, HbA1c, mỡ máu, huyết áp, rượu và mức độ gan nhiễm mỡ. Với nguy cơ dài hạn, cần đánh giá xơ hóa và tầm soát ung thư gan ở nhóm nguy cơ cao.
Thông điệp thực tế: nếu bạn có viêm gan B và thêm gan nhiễm mỡ, đừng nghĩ “mỡ gan là phụ”. Nó có thể đang làm lá gan vốn đã chịu HBV trở nên dễ tổn thương hơn.
HBV là kẻ phá từ phía virus. MASLD là kẻ phá từ phía chuyển hóa. Một lá gan phải chịu cả hai thì không cần thêm sự chủ quan của người bệnh nữa.
