Dấu hiệu bệnh gan ở tay là chủ đề nhiều người dễ bỏ qua. Lòng bàn tay đỏ, vùng mô cái và mô út đỏ hơn bình thường, hoặc trên da xuất hiện những nốt đỏ có tia máu tỏa ra như chân nhện, đôi khi không chỉ là vấn đề da liễu. Chúng có thể là dấu hiệu gợi ý bệnh gan mạn, xơ gan hoặc rối loạn chuyển hóa hormone trong cơ thể.
Nhưng cần nói ngay cho rõ: lòng bàn tay đỏ không đồng nghĩa chắc chắn ung thư gan. Sao mạch cũng không đồng nghĩa chắc chắn xơ gan. Những dấu hiệu này chỉ là tín hiệu cảnh báo, không phải bản án.
Cách đúng là: nếu thấy dấu hiệu bất thường, nhất là khi kèm viêm gan B, viêm gan C, uống rượu lâu năm, gan nhiễm mỡ, béo bụng, tiểu đường, men gan tăng hoặc tiền sử gia đình ung thư gan, hãy đi kiểm tra gan bài bản.
Đừng tự chẩn đoán bằng cách soi tay rồi hoảng. Nhưng cũng đừng thấy tay đỏ bất thường mà cười cho qua. Cơ thể đôi khi gửi tín hiệu rất nhỏ trước khi gửi hóa đơn rất lớn.
Lòng bàn tay đỏ là gì?
Lòng bàn tay đỏ, hay còn được gọi là palmar erythema, là tình trạng đỏ đối xứng ở lòng bàn tay, thường rõ nhất ở vùng mô cái và mô út. Đây là hai vùng dưới gốc ngón cái và ngón út.
Đặc điểm thường gặp là:
đỏ hai bên tương đối đối xứng,
đỏ rõ ở mô cái và mô út,
vùng giữa lòng bàn tay có thể ít đỏ hơn,
không đau,
không ngứa hoặc ngứa rất ít,
khi ấn vào vùng đỏ, màu đỏ có thể nhạt đi hoặc trắng ra tạm thời,
khi thả tay, màu đỏ quay lại.
Vì vậy, nhiều người gọi dân dã là “bàn tay son”. Nghe có vẻ thơ mộng, nhưng nếu nó đi kèm bệnh gan mạn thì thơ mộng bỗng chuyển thành xét nghiệm máu, đời đúng là biết phá mood.
Vì sao bệnh gan có thể làm lòng bàn tay đỏ?
Gan có nhiều nhiệm vụ, trong đó có chuyển hóa hormone, chất độc, thuốc, mỡ, đường, protein và nhiều chất trung gian trong cơ thể.
Khi gan bị tổn thương lâu dài, đặc biệt trong xơ gan, khả năng chuyển hóa hormone có thể thay đổi. Một giả thuyết thường được nhắc đến là estrogen và các chất giãn mạch tăng tương đối, làm các mạch máu nhỏ ở da giãn ra. Kết quả là vùng lòng bàn tay, nhất là mô cái và mô út, trở nên đỏ hơn.
Ngoài cơ chế hormone, một số thay đổi mạch máu và chất giãn mạch cũng có thể góp phần. Nói cách khác, lòng bàn tay đỏ không phải do da tự nhiên “đỏng đảnh”, mà có thể phản ánh rối loạn sâu hơn trong cơ thể.
Tuy nhiên, palmar erythema không chỉ gặp trong bệnh gan. Nó cũng có thể xuất hiện trong thai kỳ, bệnh tuyến giáp, viêm khớp dạng thấp, dùng một số thuốc hoặc đơn giản là cơ địa. Vì vậy, không thể nhìn tay rồi kết luận ngay là xơ gan hay ung thư gan.
Y học không vận hành bằng bói chỉ tay. Dù thú thật, nếu bói chỉ tay mà phát hiện được xơ gan chính xác thì bảo hiểm y tế đã tiết kiệm được khối tiền.
Sao mạch là gì?
Ngoài lòng bàn tay đỏ, một dấu hiệu khác cần chú ý là sao mạch, hay spider angioma/spider nevus.
Sao mạch thường có hình dạng:
một chấm đỏ ở giữa,
từ chấm đỏ tỏa ra các mạch máu nhỏ như chân nhện,
khi ấn vào điểm trung tâm, toàn bộ tổn thương nhạt màu hoặc mất đi,
khi thả ra, màu đỏ xuất hiện lại.
Sao mạch thường gặp ở vùng nửa trên cơ thể như mặt, cổ, ngực trên, vai, cánh tay và mu bàn tay. Một vài sao mạch đơn lẻ có thể gặp ở người khỏe mạnh, trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc người dùng nội tiết. Nhưng nếu sao mạch xuất hiện nhiều, tăng nhanh, kèm mệt mỏi, vàng da, bụng trướng, phù chân hoặc tiền sử bệnh gan, cần đi khám.
Sao mạch và lòng bàn tay đỏ thường được nhắc cùng nhau vì đều liên quan đến biến đổi mạch máu trên da và có thể gặp trong bệnh gan mạn, đặc biệt xơ gan.
Có lòng bàn tay đỏ hoặc sao mạch là ung thư gan không?
Không.
Đây là điểm phải nhấn mạnh.
Có lòng bàn tay đỏ không có nghĩa là ung thư gan. Có sao mạch cũng không có nghĩa là ung thư gan. Những dấu hiệu này gợi ý có thể có bệnh gan mạn, xơ gan hoặc rối loạn nội tiết - mạch máu, nhưng chúng không đủ để chẩn đoán ung thư gan.
Ung thư gan cần được đánh giá bằng:
siêu âm gan,
AFP,
CT gan có thuốc cản quang,
MRI gan có thuốc tương phản,
và các xét nghiệm khác tùy tình huống.
Nếu chỉ nhìn tay mà nói ung thư gan thì hơi giống nhìn khói rồi kết luận ngay nhà cháy do chập điện. Có thể có cháy, nhưng cần đi tìm nguồn.
Điều đúng là: nếu dấu hiệu da xuất hiện mới, rõ, kéo dài hoặc đi kèm yếu tố nguy cơ gan, hãy kiểm tra.
Những ai cần đặc biệt cảnh giác?
Nếu bạn có một trong các yếu tố sau, lòng bàn tay đỏ hoặc sao mạch càng đáng được kiểm tra:
viêm gan B mạn,
viêm gan C mạn,
xơ gan,
gan nhiễm mỡ chuyển hóa,
đái tháo đường,
béo bụng,
uống rượu lâu năm,
men gan tăng kéo dài,
tiểu cầu thấp,
tiền sử gia đình ung thư gan,
đã từng có nốt gan,
vàng da,
ngứa nhiều,
bụng trướng,
phù chân,
dễ bầm tím hoặc chảy máu,
mệt mỏi, sụt cân, ăn kém.
Đặc biệt, người có viêm gan B hoặc xơ gan không nên chờ tới khi xuất hiện dấu hiệu ngoài da mới tầm soát. Với nhóm nguy cơ cao, việc tầm soát cần làm định kỳ, dù da tay vẫn “đẹp như quảng cáo kem dưỡng”.
Cần làm xét nghiệm gì khi nghi bệnh gan?
Nếu xuất hiện lòng bàn tay đỏ bất thường hoặc nhiều sao mạch, nhất là khi có yếu tố nguy cơ, nên khám chuyên khoa gan mật hoặc tiêu hóa. Các xét nghiệm thường được cân nhắc gồm:
ALT, AST,
GGT, ALP,
bilirubin,
albumin,
INR,
công thức máu và tiểu cầu,
HBsAg, anti-HBs, anti-HBc,
HBV DNA nếu có viêm gan B,
anti-HCV và HCV RNA nếu nghi viêm gan C,
AFP,
siêu âm gan mật,
FibroScan hoặc đánh giá độ xơ hóa gan,
đường huyết, HbA1c, mỡ máu nếu nghi gan nhiễm mỡ chuyển hóa.
Nếu siêu âm có nốt nghi ngờ, AFP tăng hoặc người bệnh thuộc nhóm nguy cơ cao, bác sĩ có thể chỉ định CT hoặc MRI gan có thuốc.
Đừng chỉ làm mỗi “men gan”. Men gan bình thường không loại trừ xơ gan hoặc nguy cơ ung thư gan, đặc biệt ở người viêm gan B lâu năm. Gan bệnh có lúc rất im lặng, y như người họ hàng vay tiền xong biến mất.
Nhóm nguy cơ cao ung thư gan nên tầm soát thế nào?
Nhóm nguy cơ cao ung thư gan thường gồm:
người xơ gan do bất kỳ nguyên nhân nào,
người viêm gan B mạn có nguy cơ cao,
người có tiền sử gia đình ung thư gan,
người viêm gan B kèm xơ hóa đáng kể,
người viêm gan B kèm uống rượu, gan nhiễm mỡ, đái tháo đường hoặc béo phì,
người đã điều trị khỏi viêm gan C nhưng còn xơ gan,
người gan nhiễm mỡ đã tiến triển xơ gan.
Với nhóm này, tầm soát thường là:
siêu âm gan mỗi 6 tháng,
AFP mỗi 6 tháng.
Nếu siêu âm khó quan sát, gan xơ nặng, người bệnh béo phì, AFP tăng hoặc có nốt nghi ngờ, bác sĩ có thể chỉ định CT hoặc MRI.
Điểm quan trọng là tầm soát phải làm đều. Một lần siêu âm bình thường không có nghĩa là yên tâm nhiều năm. Ung thư gan không gửi lịch hẹn lịch sự cho bệnh nhân. Nó đến khi có đủ điều kiện, và ta phải kiểm tra trước khi nó kịp lớn.
Gan có thật sự là “cơ quan không biết đau” không?
Câu “gan là cơ quan câm” thường được dùng trong truyền thông. Về ý nghĩa cảnh báo thì đúng: bệnh gan giai đoạn sớm thường ít triệu chứng, thậm chí không đau.
Nhưng nói chính xác hơn: mô gan bên trong ít cảm nhận đau, còn bao gan và vùng xung quanh có thể gây đau khi gan to, viêm căng, khối u lớn hoặc có biến chứng. Vì vậy, đau vùng gan thường không phải dấu hiệu sớm đáng tin cậy.
Đừng chờ đau mới đi khám gan.
Các dấu hiệu muộn hơn có thể gồm:
vàng da,
nước tiểu sẫm,
bụng trướng,
phù chân,
nôn ra máu,
đi ngoài phân đen,
sụt cân,
mệt nhiều,
chán ăn,
lú lẫn hoặc ngủ gà ở người xơ gan nặng.
Nếu đợi đến lúc này mới khám, thường bệnh đã phức tạp hơn nhiều. Gan không thích drama, nhưng khi nó đã drama thì thường rất tốn kém.
Lòng bàn tay đỏ khác bệnh da liễu thế nào?
Một số bệnh da liễu hoặc tình trạng thông thường cũng làm tay đỏ:
viêm da tiếp xúc,
dị ứng,
chàm,
nấm da,
bỏng nắng,
nhiệt độ nóng,
rửa tay nhiều,
căng thẳng,
tác dụng phụ thuốc,
bệnh tuyến giáp,
viêm khớp dạng thấp.
Nếu đỏ tay kèm ngứa, bong vảy, rát, nứt da, mụn nước hoặc tiếp xúc hóa chất, có thể nghi nhiều hơn đến bệnh da liễu.
Còn nếu đỏ đối xứng ở mô cái/mô út, ấn mất màu, không đau ngứa rõ, kèm nhiều sao mạch hoặc dấu hiệu bệnh gan, nên kiểm tra gan.
Nhưng cuối cùng, mắt thường chỉ giúp định hướng. Chẩn đoán vẫn cần khám và xét nghiệm. Da và gan cùng tham gia trò báo hiệu này, còn bác sĩ là người phải phiên dịch, một nghề khá khổ vì cơ thể người nói chuyện rất vòng vo.
Người bệnh gan nên làm gì để giảm nguy cơ tiến triển?
Nếu đã có viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ, uống rượu lâu năm hoặc xơ gan, đừng chờ dấu hiệu ở tay. Hãy quản lý bệnh gan từ sớm.
Các việc quan trọng gồm:
đi khám chuyên khoa gan mật,
điều trị viêm gan B khi có chỉ định,
điều trị viêm gan C nếu còn virus,
ngừng rượu,
giảm cân nếu thừa cân hoặc béo bụng,
kiểm soát đường huyết, mỡ máu, huyết áp,
tránh thuốc nam, thuốc bổ gan, thực phẩm chức năng không rõ nguồn,
tiêm phòng viêm gan A/B nếu phù hợp,
tầm soát ung thư gan định kỳ nếu thuộc nhóm nguy cơ,
không tự ngừng thuốc kháng virus.
Đặc biệt với viêm gan B, khi bác sĩ đã chỉ định thuốc kháng virus như entecavir, TDF, TAF hoặc thuốc phù hợp khác, người bệnh không nên tự dừng khi HBV DNA âm tính. Virus âm là vì thuốc đang giữ nó yên, không phải vì nó đã ký cam kết cải tạo tốt.
Khi nào cần đi khám sớm?
Nên đi khám sớm nếu có:
lòng bàn tay đỏ bất thường kéo dài,
nhiều sao mạch xuất hiện mới,
vàng da hoặc vàng mắt,
nước tiểu sẫm màu,
bụng trướng,
phù chân,
dễ bầm tím,
chảy máu cam hoặc chảy máu chân răng nhiều,
mệt nhiều,
sụt cân không rõ nguyên nhân,
ăn kém kéo dài,
đau tức hạ sườn phải,
nôn ra máu,
đi ngoài phân đen,
hoặc có tiền sử viêm gan B/C, xơ gan, uống rượu lâu năm.
Không cần hoảng, nhưng cũng không nên trì hoãn. Có những lần khám chỉ để yên tâm. Nhưng cũng có những lần khám cứu cả một lá gan. Loài người không giỏi phân biệt hai điều đó nếu chỉ ngồi đoán ở nhà.
Kết luận
Lòng bàn tay đỏ, đặc biệt ở vùng mô cái và mô út, hoặc các nốt sao mạch trên mặt, cổ, ngực, tay có thể là dấu hiệu gợi ý bệnh gan mạn hoặc xơ gan. Những biểu hiện này liên quan đến giãn mạch nhỏ trên da và có thể gặp khi gan suy giảm chức năng chuyển hóa hormone, chất giãn mạch hoặc trong các rối loạn toàn thân khác.
Tuy nhiên, không nên hiểu sai rằng cứ có lòng bàn tay đỏ hoặc sao mạch là ung thư gan. Đây không phải dấu hiệu đặc hiệu. Một số người khỏe mạnh, phụ nữ mang thai, người dùng nội tiết, trẻ em hoặc người mắc bệnh khác cũng có thể có biểu hiện tương tự.
Điều quan trọng là bối cảnh. Nếu bạn có viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ, uống rượu lâu năm, men gan tăng, xơ gan, tiền sử gia đình ung thư gan, hoặc xuất hiện nhiều dấu hiệu bất thường cùng lúc, hãy đi kiểm tra gan.
Các xét nghiệm nên cân nhắc gồm chức năng gan, công thức máu, tiểu cầu, đông máu, xét nghiệm viêm gan virus, HBV DNA nếu có viêm gan B, siêu âm gan, AFP và đánh giá xơ hóa gan. Với nhóm nguy cơ cao ung thư gan, cần tầm soát định kỳ bằng siêu âm gan và AFP khoảng mỗi 6 tháng.
Gan không hay kêu đau ở giai đoạn sớm. Vì vậy, đừng chờ đau mới đi khám. Nhưng cũng đừng tự dọa mình bằng một lòng bàn tay hơi đỏ sau khi rửa bát nước nóng.
Cách tốt nhất vẫn là tỉnh táo: thấy dấu hiệu lạ thì kiểm tra, có bệnh nền thì theo dõi định kỳ, có nguy cơ cao thì tầm soát đúng lịch. Gan thích sự đều đặn hơn là những cơn hoảng loạn muộn màng.
