Terbinafine điều trị viêm gan B từng là một ý tưởng khá thú vị. Đây vốn là một thuốc kháng nấm phổ rộng, thường được dùng trong các bệnh nấm da, nấm móng. Nhưng trong nghiên cứu tiền lâm sàng, terbinafine được phát hiện có khả năng ức chế mạnh và tương đối đặc hiệu quá trình phiên mã cccDNA do protein HBx của virus viêm gan B điều khiển.
Nghe rất hấp dẫn.
Vì trong viêm gan B mạn tính, cccDNA là một trong những “ổ chứa” quan trọng giúp virus tồn tại dai dẳng trong tế bào gan. Nếu có thể làm giảm phiên mã cccDNA, về lý thuyết có thể giảm RNA, DNA virus và protein virus, trong đó có HBsAg. Khi gánh nặng kháng nguyên giảm, hệ miễn dịch có thể phục hồi tốt hơn, tăng cơ hội kiểm soát virus và tiến gần hơn tới mục tiêu chữa lành chức năng.
Nhưng y học có một luật rất phũ: hiệu quả trong phòng thí nghiệm không phải giấy thông hành để thành công trên người bệnh.
Tại EASL 2026, nhóm nghiên cứu từ Amsterdam UMC, Hà Lan, đã công bố một thử nghiệm pha 1b đánh giá terbinafine ở bệnh nhân viêm gan B mạn tính. Kết quả: thuốc dung nạp tốt, an toàn tương đối ổn, nhưng không làm giảm đáng kể HBsAg hoặc HBV DNA so với giả dược.
Nói ngắn gọn: ý tưởng hay, dữ liệu người thật thì lạnh lùng hơn nhiều.
Vì sao HBx và cccDNA được quan tâm trong viêm gan B?
Virus viêm gan B có khả năng tồn tại rất dai dẳng vì sau khi vào tế bào gan, HBV tạo ra một dạng DNA vòng khép kín gọi là cccDNA. Có thể hình dung cccDNA như một “khuôn mẫu” trong nhân tế bào gan, từ đó virus tiếp tục tạo RNA, protein virus và các thành phần cần thiết để duy trì vòng đời.
Trong khi đó, HBx là một protein phụ trợ của HBV nhưng có vai trò rất quan trọng. HBx giúp tăng hoạt động phiên mã của cccDNA, hỗ trợ virus nhân lên và duy trì nhiễm trùng mạn tính.
Vì vậy, nếu một thuốc có thể chặn HBx hoặc làm giảm phiên mã từ cccDNA, nó có thể trở thành hướng đi hấp dẫn trong điều trị viêm gan B. Các thuốc kháng virus hiện nay như tenofovir hoặc entecavir ức chế nhân lên virus rất tốt, làm HBV DNA giảm sâu, nhưng thường không loại bỏ được cccDNA và tỷ lệ mất HBsAg còn thấp.
Đó là lý do các nhà nghiên cứu luôn đi tìm thuốc mới: thuốc giảm HBsAg, thuốc nhắm cccDNA, thuốc điều hòa miễn dịch, RNAi, antisense, core inhibitor, entry inhibitor… Nói chung là cả một kho vũ khí đang được thử. Virus thì bé xíu, nhưng gây ra lượng giấy tờ nghiên cứu đủ làm một thư viện mỏi lưng.
Terbinafine từng được kỳ vọng như thế nào?
Trong nghiên cứu tiền lâm sàng, terbinafine được xác định có khả năng ức chế phiên mã cccDNA do HBx điều hòa. Đây là một điểm rất đáng chú ý, vì terbinafine không phải thuốc mới hoàn toàn. Nó đã được dùng nhiều năm như thuốc kháng nấm, nên hồ sơ an toàn cơ bản đã được biết đến ở người.
Nếu một thuốc cũ có thể “tái định vị” để điều trị viêm gan B, lợi ích tiềm năng rất lớn: rút ngắn thời gian phát triển thuốc, tận dụng dữ liệu an toàn có sẵn, chi phí có thể thấp hơn, khả năng tiếp cận rộng hơn.
Nhưng tất cả mới chỉ là giả thuyết cho đến khi thử trên người bệnh. Và đây chính là vai trò của thử nghiệm lâm sàng: không để hy vọng chạy quá xa bằng chứng.
Thử nghiệm tại EASL 2026 được thiết kế ra sao?
Nghiên cứu được thiết kế là thử nghiệm pha 1b, phân tầng, đơn trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược, tăng liều, nhằm kiểm tra khái niệm liệu terbinafine có thể ức chế phiên mã cccDNA qua HBx ở người bệnh viêm gan B mạn tính hay không.
Từ năm 2021 đến 2025, nghiên cứu tuyển 32 bệnh nhân viêm gan B mạn tính, ổn định, không xơ gan.
Bệnh nhân được chia thành hai nhóm:
Nhóm A gồm 16 người chưa điều trị, tải lượng virus thấp.
Nhóm B gồm 16 người đang dùng TDF ổn định và đã ức chế HBV DNA.
Trong mỗi nhóm, bệnh nhân được phân ngẫu nhiên theo tỷ lệ 2,2:1 để dùng terbinafine hoặc giả dược. Mỗi nhóm có 11 người dùng terbinafine và 5 người dùng giả dược.
Thời gian điều trị kéo dài 10 tuần:
4 tuần đầu dùng terbinafine 250 mg mỗi ngày.
Sau đó ngưng 2 tuần.
Tiếp theo dùng 500 mg mỗi ngày trong 4 tuần.
Sau điều trị, bệnh nhân được theo dõi thêm 12 tuần.
Tiêu chí chính ở nhóm A là giảm HBsAg huyết thanh trên 0,32 log10 IU/mL và giảm HBV DNA huyết thanh trên 0,86 log10 IU/mL ở tuần 10. Tiêu chí phụ gồm an toàn và khả năng dung nạp.
Kết quả: HBsAg không giảm đáng kể
Sau 10 tuần điều trị, nhóm dùng terbinafine có mức giảm HBsAg khiêm tốn, chỉ khoảng 0,06 log10 IU/mL, không có ý nghĩa thống kê. Nhóm giả dược gần như không thay đổi, khoảng 0,02 log10 IU/mL.
Phân tích mô hình hỗn hợp cũng không cho thấy ảnh hưởng có ý nghĩa của terbinafine, thời gian hoặc tương tác giữa thuốc và thời gian.
Nói dễ hiểu: nếu mục tiêu là làm HBsAg giảm rõ, terbinafine đã không đạt được.
Trong viêm gan B mạn, HBsAg là một dấu ấn quan trọng khi nói về mục tiêu chữa lành chức năng. Một thuốc được kỳ vọng nhắm cccDNA/HBx mà không kéo HBsAg xuống rõ ràng thì rất khó tạo niềm tin rằng nó đủ mạnh để thay đổi thực hành.
HBV DNA cũng không cải thiện hơn giả dược
Ở nhóm A, tức nhóm chưa điều trị và có tải lượng virus thấp, bệnh nhân dùng terbinafine có HBV DNA trung bình giảm 0,27 log10 IU/mL. Trong khi đó, nhóm giả dược lại giảm 0,72 log10 IU/mL.
Điều này càng làm kết quả kém thuyết phục. Nếu thuốc thật sự có tác động kháng HBV rõ, ta kỳ vọng nhóm terbinafine phải giảm HBV DNA tốt hơn giả dược, chứ không phải ngược lại.
Tất nhiên, cỡ mẫu rất nhỏ, dao động sinh học có thể ảnh hưởng. Nhưng dù nhìn nhẹ nhàng thế nào, dữ liệu này cũng không ủng hộ terbinafine như một thuốc có hiệu quả kháng HBV đáng kể trong bối cảnh nghiên cứu.
An toàn tốt, nhưng an toàn không đủ
Một điểm tích cực là terbinafine dung nạp tốt ở các bệnh nhân tham gia. Biến cố bất lợi không khác biệt đáng kể so với giả dược, và không có thay đổi đáng kể về sinh hóa gan.
Điều này quan trọng, vì bất kỳ thuốc nào thử ở người bệnh gan cũng phải được nhìn rất kỹ về độc tính gan. Terbinafine vốn là thuốc có thể liên quan đến tác dụng phụ trên gan trong một số trường hợp, nên an toàn trong nghiên cứu là điểm cần ghi nhận.
Nhưng trong phát triển thuốc, an toàn tốt mà hiệu quả không có thì vẫn không đủ.
Một thuốc muốn đi tiếp phải chứng minh được nó làm điều cần làm. Với viêm gan B, nếu mục tiêu là giảm HBsAg, giảm HBV DNA hoặc tiến tới mất HBsAg, mà kết quả không khác giả dược, thì dù thuốc uống êm thế nào, nó cũng chưa thể trở thành chiến lược điều trị.
Nói hơi phũ: thuốc không gây rắc rối là tốt, nhưng không làm được việc thì cũng khó gọi là tiến bộ.
Có nên tự mua terbinafine để điều trị viêm gan B không?
Không.
Đây là phần cần nói thật rõ, vì cứ hễ có thuốc cũ được nhắc trong nghiên cứu là sẽ có người nghĩ “thuốc này bán ngoài nhà thuốc, vậy mình thử xem sao”. Xin đừng.
Terbinafine là thuốc kháng nấm, không phải thuốc điều trị viêm gan B. Dữ liệu lâm sàng tại EASL 2026 cho thấy thuốc không có tác dụng đáng kể trên HBsAg hoặc HBV DNA ở nhóm bệnh nhân được nghiên cứu. Tự dùng terbinafine để điều trị HBV không chỉ vô ích, mà còn có thể gây tác dụng phụ, tương tác thuốc và làm chậm điều trị đúng.
Viêm gan B mạn hiện có các thuốc kháng virus đã được chứng minh hiệu quả như tenofovir, entecavir và một số lựa chọn khác tùy bối cảnh. Những thuốc này có dữ liệu dài hạn về ức chế HBV DNA, giảm nguy cơ xơ gan mất bù và giảm nguy cơ ung thư gan ở nhóm phù hợp.
Đừng bỏ thuốc đã có bằng chứng để chạy theo một thuốc vừa trượt thử nghiệm. Đó không phải “cập nhật y học”, đó là tự làm khó gan mình.
Nghiên cứu này có ý nghĩa gì?
Một nghiên cứu âm tính không có nghĩa là vô giá trị. Trái lại, nó rất quan trọng.
Nó giúp chặn một hướng đi không hiệu quả trước khi tốn thêm thời gian, tiền bạc và kỳ vọng. Nó cũng nhắc rằng cơ chế đẹp trong tiền lâm sàng cần được kiểm chứng nghiêm túc trong người thật, bệnh thật, chỉ số thật.
Với cộng đồng viêm gan B, nghiên cứu này cho thấy: không phải mọi thuốc nhắm HBx/cccDNA đều sẽ thành công. Hướng nhắm cccDNA vẫn rất quan trọng, nhưng cần thuốc đủ mạnh, đủ chọn lọc, đủ bền, đủ an toàn và chứng minh được tác động rõ trên HBsAg, HBV DNA hoặc các tiêu chí chữa lành chức năng.
Với người bệnh, ý nghĩa thực tế là: hãy theo dõi thuốc mới, nhưng đừng biến mình thành nơi thử thuốc ngoài hướng dẫn. Nhiều thứ được gọi là “đột phá” trong phòng thí nghiệm, khi gặp cơ thể người thì vỡ mộng rất nhanh. Khoa học nó phũ kiểu đó, nhưng phũ để bảo vệ bệnh nhân.
Vì sao viêm gan B vẫn khó chữa khỏi?
Viêm gan B khó chữa khỏi vì virus có nhiều cách tồn tại dai dẳng.
cccDNA nằm trong nhân tế bào gan, hoạt động như kho lưu trữ di truyền của virus.
HBV DNA có thể tích hợp vào bộ gen tế bào gan, góp phần duy trì sản xuất HBsAg.
Hệ miễn dịch của người nhiễm mạn tính thường bị kiệt sức hoặc dung nạp một phần với virus.
Gan có thể đã xơ hóa hoặc có viêm mạn kéo dài.
Thuốc kháng virus hiện nay ức chế nhân lên rất tốt nhưng không trực tiếp loại bỏ hoàn toàn cccDNA.
Vì vậy, mục tiêu chữa lành chức năng, tức mất HBsAg bền vững, vẫn là thách thức lớn. Các hướng mới như RNAi, antisense oligonucleotide, core inhibitor, capsid assembly modulator, chất điều hòa miễn dịch, vaccine điều trị hoặc phối hợp thuốc vẫn đang được nghiên cứu.
Nhưng bài học từ terbinafine rất rõ: đường đến chữa khỏi viêm gan B không đi bằng lối tắt đơn giản.
Người bệnh viêm gan B nên làm gì hiện nay?
Thay vì tự tìm thuốc thử, người bệnh nên tập trung vào những việc đã có bằng chứng.
Kiểm tra định kỳ HBsAg, HBeAg, HBV DNA, ALT, AST, tiểu cầu, chức năng gan và mức xơ hóa.
Đánh giá chỉ định điều trị kháng virus với bác sĩ chuyên khoa.
Dùng thuốc đều nếu đã được chỉ định tenofovir, entecavir hoặc thuốc phù hợp.
Không tự ngưng thuốc khi HBV DNA âm tính.
Tầm soát ung thư gan định kỳ bằng siêu âm và AFP theo nhóm nguy cơ.
Kiểm soát rượu, gan nhiễm mỡ, cân nặng, đường huyết, mỡ máu.
Tư vấn tiêm vaccine cho người nhà chưa nhiễm HBV.
Hỏi bác sĩ nếu muốn tham gia thử nghiệm lâm sàng thuốc mới.
Đó là những việc nghe không hào nhoáng, nhưng cứu gan tốt hơn rất nhiều so với việc tự uống một thuốc kháng nấm vì đọc thấy từng có hy vọng.
Kết luận
Terbinafine từng được kỳ vọng có thể ức chế phiên mã cccDNA do HBx điều khiển, từ đó hỗ trợ điều trị viêm gan B mạn tính. Tuy nhiên, thử nghiệm pha 1b công bố tại EASL 2026 cho thấy thuốc này không làm giảm đáng kể HBsAg hoặc HBV DNA so với giả dược, dù dung nạp tốt và không ghi nhận thay đổi sinh hóa gan đáng kể.
Kết quả này cho thấy terbinafine hiện không có vai trò trong điều trị viêm gan B mạn tính, dù dùng đơn trị hay thêm vào nền tenofovir trong nhóm bệnh nhân được nghiên cứu.
Thông điệp thực tế rất đơn giản: đừng tự mua terbinafine để chữa viêm gan B. Hãy dùng thuốc kháng virus đã có bằng chứng khi có chỉ định, theo dõi định kỳ và trao đổi với bác sĩ về các lựa chọn điều trị mới một cách tỉnh táo.
Thuốc mới thất bại không phải tin vui, nhưng là thông tin cần thiết. Vì trong y học, biết cái gì không hiệu quả cũng quan trọng gần như biết cái gì hiệu quả. Ít nhất nó giúp bệnh nhân không đem gan mình ra đánh cược với một hy vọng đã bị dữ liệu dội gáo nước lạnh.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo nội dung: báo cáo tại EASL 2026 về thử nghiệm pha 1b đánh giá terbinafine trong điều trị viêm gan B mạn tính, được tổng hợp từ bài viết tiếng Trung người dùng cung cấp.c.
