Hút thuốc gây xơ gan không phải theo cách đơn giản như rượu phá gan hoặc virus viêm gan B, C gây viêm gan mạn tính. Nhưng điều đó không có nghĩa thuốc lá “vô can” với lá gan. Dữ liệu y khoa hiện nay cho thấy hút thuốc có liên quan đến mức độ nặng hơn của bệnh gan, tiến triển xơ hóa gan, gan nhiễm mỡ và nguy cơ ung thư gan, đặc biệt ở những người đã có sẵn bệnh gan nền như viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc uống rượu. Một tổng quan trên Journal of Hepatology ghi nhận hút thuốc lá có tác động bất lợi đến gan nhiễm mỡ, tiến triển xơ hóa, ung thư biểu mô tế bào gan và kết quả sau ghép gan.
Nói ngắn gọn: thuốc lá có thể không phải “thủ phạm duy nhất”, nhưng nó là đồng phạm rất chăm chỉ.
Xơ gan hình thành như thế nào?
Xơ gan là hậu quả cuối của quá trình gan bị tổn thương lặp đi lặp lại trong thời gian dài. Các nguyên nhân thường gặp gồm viêm gan B mạn, viêm gan C mạn, rượu, gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, bệnh gan tự miễn, bệnh đường mật và một số bệnh di truyền.
Khi tế bào gan bị tổn thương, cơ thể cố gắng sửa chữa. Nhưng nếu tổn thương cứ lặp lại, quá trình sửa chữa sẽ để lại mô sẹo. Theo thời gian, mô sẹo ngày càng nhiều, cấu trúc gan bị biến dạng, dòng máu qua gan bị cản trở, chức năng gan giảm dần. Đó là xơ hóa gan tiến triển và cuối cùng có thể thành xơ gan.
Hình dung đơn giản: da bị đứt một lần có thể lành. Nhưng nếu cứ rạch đi rạch lại cùng một chỗ, vết sẹo sẽ dày lên. Gan cũng vậy, chỉ là gan không biết kêu nên nhiều người tưởng nó vẫn ổn. Thật tiện cho bệnh tật, hơi bất tiện cho con người.
Thuốc lá hại gan bằng những cơ chế nào?
Khói thuốc chứa hàng nghìn chất hóa học. CDC Hoa Kỳ nhấn mạnh hút thuốc gây hại gần như mọi cơ quan trong cơ thể, gây nhiều bệnh và làm giảm sức khỏe tổng thể. Với gan, tác động của thuốc lá không chỉ nằm ở chuyện “gan phải giải độc”. Cơ chế phức tạp hơn.
Thứ nhất, thuốc lá làm tăng stress oxy hóa và viêm. Các chất trong khói thuốc có thể thúc đẩy sản sinh gốc tự do, làm tế bào gan dễ bị tổn thương hơn, nhất là khi gan đã có sẵn viêm mạn tính.
Thứ hai, thuốc lá liên quan đến rối loạn chuyển hóa. Hút thuốc có thể đi kèm đề kháng insulin, rối loạn lipid máu và nguy cơ gan nhiễm mỡ cao hơn. Một phân tích tổng hợp cho thấy hút thuốc có liên quan có ý nghĩa với bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu.
Thứ ba, ở người đã có bệnh gan, hút thuốc có thể làm bệnh nặng hơn. Một tổng quan trên NIH/PMC kết luận hút thuốc lá liên quan đến tăng tiến triển và mức độ nặng của bệnh gan, đặc biệt là xơ hóa gan và ung thư gan.
Hút thuốc có làm gan nhiễm mỡ nặng hơn không?
Có bằng chứng cho thấy hút thuốc liên quan đến gan nhiễm mỡ và xơ hóa nặng hơn ở một số nhóm bệnh nhân. Một nghiên cứu trên bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu ghi nhận hút thuốc lá có liên quan với mức độ xơ hóa gan nặng hơn, gợi ý hút thuốc có thể thúc đẩy tiến triển bệnh ở nhóm này.
Điều này rất đáng chú ý trong bối cảnh hiện nay, khi gan nhiễm mỡ ngày càng phổ biến do thừa cân, béo bụng, đái tháo đường type 2, ít vận động và chế độ ăn nhiều đường, nhiều tinh bột tinh chế. Nếu một người vừa gan nhiễm mỡ, vừa hút thuốc, vừa uống rượu, vừa ít vận động, thì lá gan không còn là “nhà máy hóa chất” nữa. Nó thành công xưởng bị bắt tăng ca không lương.
Người viêm gan B, viêm gan C hút thuốc có nguy hiểm hơn không?
Với người có viêm gan virus mạn tính, hút thuốc là một yếu tố cần tránh. Viêm gan B và viêm gan C đã làm tăng nguy cơ xơ gan và ung thư gan. Nếu thêm hút thuốc, nguy cơ tổn thương gan và ung thư gan có thể tăng thêm.
Các tổng quan về thuốc lá và bệnh gan ghi nhận hút thuốc có liên quan đến ung thư biểu mô tế bào gan, đặc biệt trong bối cảnh có bệnh gan nền.
Điều đáng nói là nhiều người viêm gan B sau khi uống thuốc kháng virus thấy HBV DNA âm tính thì nghĩ gan đã an toàn tuyệt đối. Không phải vậy. Kiểm soát virus giúp giảm nguy cơ, nhưng không làm người bệnh miễn nhiễm với các yếu tố hại gan khác. Hút thuốc, rượu, gan nhiễm mỡ, béo phì, đái tháo đường vẫn có thể tiếp tục kéo gan đi xuống.
Hút thuốc có trực tiếp gây xơ gan không?
Câu trả lời đúng nên là: hút thuốc không phải nguyên nhân kinh điển và đơn độc gây xơ gan như viêm gan virus mạn, rượu hoặc bệnh gan nhiễm mỡ nặng. Nhưng hút thuốc có thể góp phần làm gan tổn thương nặng hơn, thúc đẩy xơ hóa ở một số nhóm, làm xấu chuyển hóa và tăng nguy cơ ung thư gan.
Vì vậy, hỏi “hút thuốc có gây xơ gan không?” hơi giống hỏi “đổ thêm dầu vào nhà đang cháy có làm cháy nhà không?”. Có thể ngọn lửa ban đầu không do dầu, nhưng đổ thêm thì rõ ràng không phải hành động thông minh.
Người bệnh gan có nên bỏ thuốc không?
Có. Rất nên.
Nếu đã có viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ, men gan tăng kéo dài, xơ hóa gan hoặc xơ gan, bỏ thuốc là một phần quan trọng của kế hoạch bảo vệ gan. Không phải vì bỏ thuốc sẽ làm gan “trẻ lại” ngay sau một đêm, mà vì nó loại bớt một yếu tố thúc đẩy viêm, stress oxy hóa, rối loạn chuyển hóa và ung thư.
Với người bệnh gan, những việc quan trọng gồm:
Không hút thuốc và tránh khói thuốc thụ động.
Không uống rượu hoặc hạn chế tuyệt đối nếu bác sĩ đã khuyến cáo.
Điều trị viêm gan B, C đúng chỉ định.
Kiểm soát cân nặng, đường huyết, mỡ máu.
Tầm soát ung thư gan định kỳ nếu thuộc nhóm nguy cơ.
Đánh giá xơ hóa gan bằng FibroScan hoặc các chỉ số phù hợp.
Đừng xem bỏ thuốc là chuyện “phổi thôi”. Phổi chỉ là nạn nhân nổi tiếng hơn. Gan đứng phía sau, ít nói hơn, nhưng không có nghĩa là ít bị ảnh hưởng.
Kết luận
Hút thuốc không phải nguyên nhân duy nhất hay trực tiếp nhất gây xơ gan, nhưng có thể làm bệnh gan xấu đi qua nhiều cơ chế: tăng viêm, tăng stress oxy hóa, rối loạn chuyển hóa, làm nặng gan nhiễm mỡ, thúc đẩy xơ hóa và tăng nguy cơ ung thư gan.
Với người đã có bệnh gan nền như viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc uống rượu, thuốc lá giống như một cú đẩy thêm vào quá trình tổn thương gan mạn tính. Cú đẩy đó có thể không ồn ào, nhưng dai dẳng.
Gan không cần thêm khói để chứng minh nó khỏe. Nó cần ít độc chất hơn, ít viêm hơn, ít mỡ hơn, ít rượu hơn và nhiều theo dõi đúng hơn.
Bỏ thuốc không chỉ là bảo vệ phổi. Đó cũng là một cách bảo vệ lá gan trước khi nó phải lên tiếng bằng xơ gan hoặc ung thư gan.
Tài liệu tham khảo
CDC. Cigarette Smoking.
Marti-Aguado D, et al. Cigarette smoking and liver diseases. Journal of Hepatology. 2022.
Rutledge SM, et al. Smoking and Liver Disease. NIH/PMC. 2020.
Rezayat AA, et al. Association between smoking and non-alcoholic fatty liver disease: a systematic review and meta-analysis. 2018.
Zein CO, et al. Smoking and severity of hepatic fibrosis in nonalcoholic fatty liver disease. Journal of Hepatology. 2011.
.webp&w=3840&q=75)
